ආශිකා බ්රාහ්මණ
කොළඹ LNW: ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය මේ වන විට ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය (WHO) නිල වශයෙන් ඉවත් වී තිබේ.
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ජනාධිපතිවරයාගේ තීරණයක් මත එම තීරණය ගැනුණු අතර වසරක පමණ කාලයක් එහි නීතිමය ගැටළු විසඳීමට ගත වී තිබුණු අතර අනතුරුව පසුගිය 22 වැනිදා ඇමරිකාව නිල වශයෙන් ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් ඉවත් වීම සිදු විය.
මෙය හුදු රටක් සංවිධාන ව්යුහයකින් ඉවත්වීමක් පමණක් ලෙස ගත නොහැකි අතර ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් ප්රධාන පාර්ශවකරුවෙන් ලෙස ඇමරිකාව ඉන් ඉවත්වීම හරහා WHO වෙත විශාල ප්රතිපාදන ප්රමාණයක් අහිමි වෙයි. එම අහිමි වීම ඇමරිකාවට වගක් නොවුණද ලෝකයේ විශේෂයෙන් අප්රිකාව, ආසියාව වැනි කලාප වල රටවල්වල සෞඛ්ය කෙරෙහි එය බලපෑමක් එල්ල කිරීමේ විශාල ඉඩක් පවතියි.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ ප්රධන පාර්ශවකරුවෙක් ලෙස ඇමරිකාවෙන් ලබෙන ප්රතිපාදන මඟින් WHO ලෝකයේ සංවර්ධනය වෙමින් පවතින රටවලට මෙන්ම දිළිඳු රටවලට විශාල සෞඛ්ය ව්යාපෘති දියත් කිරීම සිදුකරනු ලබයි. විශේෂයෙන් බෝවන රෝග මර්දන ක්රියාවලියට ඉන් විශාල පිටුබලයක් ලැබේ.
එහෙත් ප්රධාන පාර්ශ්වකරුවා ලෙස ඇමරිකාව WHO වෙතින් ඉවත් වීමත් සමඟ ප්රතිපදනමය ගැටළු හේතුවෙන් ඇතැම් ව්යාපෘතිවලට බාධා එල්ල විය හැකි අතර ඒවායෙහි වේගයද පල්ලම් බැසිය හැකිය. ඒ නිසාම නව අනුග්රාහකයින් සොයා ගැනීමේ අභියෝගයද ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය හමුවේ පවතී.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් (WHO) ඇමරිකාව ඉවත් වීමේ ගෝලීය සෞඛ්ය බලපෑම: ආසියානු සහ අප්රිකානු කලාපය
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ (WHO) ආරම්භක සාමාජිකයෙකු මෙන්ම එහි ප්රමුඛතම මූල්ය සහ තාක්ෂණික දායකයෙකු ලෙස ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය දශක ගණනාවක් පුරා ගෝලීය සෞඛ්ය පාලනය තුළ අතිශය තීරණාත්මක භූමිකාවක් ඉටු කළේය. එබැවින්, එම සංවිධානයෙන් ඉවත් වීමට ඇමරිකාව ගත් තීරණය, ගෝලීය සෞඛ්ය ස්ථාවරත්වයට සහ ජාත්යන්තර සහයෝගීතාවයට එල්ල වූ බරපතල අභියෝගයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. මෙම තීරණයේ ප්රතිවිපාක හුදෙක් සංවිධානයේ මූලස්ථානයට පමණක් සීමා නොවී, ලොව පුරා, විශේෂයෙන්ම වඩාත් අවදානමට ලක්විය හැකි කලාපවල සෞඛ්ය පද්ධති සහ වැඩසටහන් කෙරෙහි ගැඹුරු සහ දිගුකාලීන බලපෑමක් ඇති කර තිබේ.
මෙහිදී, ආසියානු සහ අප්රිකානු කලාප තුළ මෙම තීරණය හේතුවෙන් නිරාවරණය වූ විශේෂිත අවදානම් සහ අභියෝග පිළිබඳව ගැඹුරින් විශ්ලේෂණය කර ගත යුතුය.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය තුළ ඇමරිකාවේ ඓතිහාසික භූමිකාව
ඇමරිකාව ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් ඉවත් වීම නිසා ඇති වූ බලපෑමේ තරම නිවැරදිව තක්සේරු කිරීම සඳහා එම සංවිධානය තුළ ඇමරිකාව විසින් ඉටු කරන ලද පදනම්කාරී සහ නායකත්ව භූමිකාව අවබෝධ කර ගැනීම අත්යවශ්ය වේ. මෙම ඓතිහාසික සන්දර්භය ඇමරිකාවේ නික්ම යාමෙන් නිර්මාණය වූ මූල්ය, තාක්ෂණික සහ දේශපාලනික රික්තකය මැන බැලීම සඳහා තීරණාත්මක මිනුම් දණ්ඩක් සපයයි.
මූල්ය දායකත්වය
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ තනි විශාලතම මූල්ය දායකයා විය. මෙම දායකත්වය ප්රධාන ආකාර දෙකකින් සමන්විත විය.
- සාමාජික ගාස්තු (Assessed Contributions): සෑම සාමාජික රටක්ම තම ආර්ථිකයේ සහ ජනගහනයේ ප්රමාණය අනුව ගෙවිය යුතු අනිවාර්ය දායකත්වයයි. මෙම අරමුදල්, සංවිධානයේ මූලික මෙහෙයුම් කටයුතු, කාර්ය මණ්ඩල වැටුප් සහ පරිපාලන වියදම් වැනි අත්යවශ්ය ක්රියාවලි පවත්වාගෙන යාම සඳහා යොදා ගැනිණි. ඇමරිකාවේ දායකත්වය මෙහිදී විශාලතම කොටස වූ බැවින්, එහි අහිමි වීම සංවිධානයේ හරයාත්මක ක්රියාකාරීත්වයට සෘජු තර්ජනයක් විය.
- ස්වේච්ඡා දායක මුදල් (Voluntary Contributions): සාමාජික ගාස්තුවලට අමතරව, නිශ්චිත සෞඛ්ය වැඩසටහන් ඉලක්ක කර ගනිමින් රටවල් සහ ආයතන විසින් සපයන ලද අතිරේක අරමුදල් මෙයට ඇතුළත්ය. පෝලියෝ තුරන් කිරීම, හදිසි වසංගත ප්රතිචාර දැක්වීම, සහ මැලේරියා මර්දනය වැනි ගෝලීය වශයෙන් තීරණාත්මක වැඩසටහන් බොහෝමයක් ක්රියාත්මක වූයේ ඇමරිකාව විසින් සපයන ලද මෙම ස්වේච්ඡා දායක මුදල් මතය.
තාක්ෂණික සහ මානව සම්පත් සහයෝගය
ඇමරිකාවේ දායකත්වය මූල්යමය ආධාරවලට පමණක් සීමා නොවීය. රෝග පාලන සහ නිවාරණ මධ්යස්ථාන (Centers for Disease Control and Prevention – CDC) වැනි ලෝක මට්ටමේ ආයතන හරහා ලබා දුන් තාක්ෂණික විශේෂඥ දැනුම සහ මානව සම්පත් සහයෝගය අතිශයින් වැදගත් විය. ගෝලීය සෞඛ්ය ප්රමිතීන් සැකසීම, රෝග නිරීක්ෂණ ජාල ශක්තිමත් කිරීම, සහ වසංගත තත්ත්වයන්ට ක්ෂණිකව ප්රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාවන් ගොඩනැගීම සඳහා ඇමරිකානු විශේෂඥයින්ගේ නායකත්වය සහ දත්ත හුවමාරුව තීරණාත්මක ලෙස ඉවහල් විය.
එබැවින්, මෙම ගැඹුරු සහජීවී සබඳතාව බිඳ දැමීම, හුදු අරමුදල් අහිමිවීමක් පමණක් නොව, ගෝලීය සෞඛ්ය පාලන ව්යුහයේ හරයටම එල්ල වූ ප්රහාරයක් වූ අතර, එහි ක්ෂණික ප්රතිවිපාක අතිශය බරපතල විය.
ඇමරිකාව ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් මෙම ඉවත් වීම සම්බන්ධයෙන් ඇමෙරිකානු සෞඛ්ය ලේකම් රොබර්ට් කෙනඩි සහ රාජ්ය ලේකම් මාර්කෝ රුබියෝ ඒකාබද්ධ ප්රකාශයක් නිකුත් කරමින් පවසා තිබුණේ කොවිඩ්-19 වසංගතය හමුවේ ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය අසාර්ථක වූ බවයි. ඇමෙරිකාවේ ස්වෛරීභාවයට හා ජාතික අවශ්යතාවලට එරෙහිව එම සංවිධානය ක්රියා කළ බවත් ඔවුන් චෝදනා කර තිබුණි. විශේෂයෙන් මුහුණු ආවරණ පැළඳීම සහ එන්නත් ලබා ගැනීම වැනි බලකිරීම් හරහා ඇමෙරිකානු ආර්ථිකයට හානි දායක වූ බව ද ඔවුන් අවධාරණය කර තිබේ.
මෙහිදී විශේෂ කාරණයක් ලෙස මතු කරන්නේ ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය චීනයට අවශ්ය පරිදි කටයුතු සිදුකරමින් සිටින බවටයි. ඒ අනුව ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය තුළ අවශ්ය විනිවිදභාවය සහ වගවීම ඇති කිරීමට ගත් උත්සාහයන් අසාර්ථක වීම ද මෙම ඉන් ඉවත් වීමට හේතුවක් බව ඇමෙරිකානු සෞඛ්ය ලේකම්වරයා පැවසීය.
කෙසේ වෙතත්, ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ අධ්යක්ෂ ජනරාල් ටෙඩ්රොස් ඇඩනොම් ගේබ්රියස් මෙම චෝදනා ප්රතික්ෂේප කර ඇත. ඇමෙරිකාව දක්වන හේතු පදනම් විරහිත හා අසත්ය බව ඔහු පවසා තිබෙන අතර ඇමෙරිකාවේ මෙම තීරණය හේතුවෙන් ලෝකයම අවම ආරක්ෂිත මට්ටමකට පත්වන බව ද ඔහු අවධාරණය කරයි. ඉකුත් කොවිඩ්-19 වසංගතය හමුවේ සංවිධානය විනිවිදභාවයෙන් කටයුතු කළ බවත්, කිසිදු රටකට විශේෂ හෝ අමුතු නීති පැනවීමක් සිදු නොකළ බවත් ඔහු වැඩිදුරටත් පවසා ඇත.
ඉවත් වීමේ ක්ෂණික ප්රතිවිපාක
ඇමරිකානු ඉවත් වීම, ගෝලීය සෞඛ්ය ව්යුහයට එල්ල වූ පද්ධතිමය කම්පනයක් ලෙස හැඳින්විය හැකිය. මෙම සිදුවීමෙන් අනතුරුව ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය මුහුණ දුන් ක්ෂණික මෙහෙයුම් සහ දේශපාලනික අභියෝග, සංවිධානයේ ක්රියාකාරීත්වය කෙරෙහි දැඩි බලපෑමක් ඇති කර තිබේ.
මෙහෙයුම් සහ අයවැය අභියෝග
ඇමරිකාවෙන් ලැබුණු අතිවිශාල අරමුදල් එක්වරම අහිමි වීම හේතුවෙන් ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය දැවැන්ත මෙහෙයුම් අර්බුදයකට මුහුණ දෙයි. එහිදී,
- වැඩසටහන් අඩපණ වීම: ගෝලීය වශයෙන් ක්රියාත්මක වෙමින් පැවති බොහෝ තීරණාත්මක සෞඛ්ය වැඩසටහන් අත්හිටුවීමට හෝ ඒවායේ පරිමාණය අඩු කිරීමට සිදු වූ අතර, එමගින් ලොව පුරා මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවකට අත්යවශ්ය සෞඛ්ය සේවා අහිමි විය.
- මානව සම්පත් අහිමි වීම: නව බඳවාගැනීම් අත්හිටුවීමට සිදු වූ අතර, සංවිධානයට අනුයුක්තව සේවය කළ ඇමරිකානු විශේෂඥයින් සහ විද්යාඥයින් ඉවත් වීම නිසා දශක ගණනාවක් පුරා ගොඩනැගූ වටිනා ආයතනික දැනුම සහ තාක්ෂණික හැකියාවන් පද්ධතියක් අහිමි විය.
- පර්යේෂණ සහ දත්ත විශ්ලේෂණ දුර්වල වීම: ගෝලීය සෞඛ්ය ප්රවණතා නිරීක්ෂණය කිරීමේ සහ නව වසංගත තර්ජන කල්තියා හඳුනාගැනීමේ ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ හැකියාව අඩාල වන අතර, එමගින් ලෝකයම අනාගත වසංගත සඳහා සූදානම් නොවූ තත්ත්වයකට පත්කර තිබේ. මෙය පාලනය අතිශයින් අභියෝගාත්මකය.
දේශපාලන නායකත්වයේ සහ බලපෑමේ ඌනතාවය
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය තුළ ඇමරිකාව සතුව තිබූ දේශපාලන සහ රාජ්ය තාන්ත්රික බලපෑම අහිමි වීම, සංවිධානයේ කාර්යක්ෂමතාවයට දැඩි පහරක් විය. ගෝලීය සෞඛ්ය අර්බුදයකදී (වසංගතයක් වැනි) ලෝකයේ රටවල් ඒකරාශී කිරීමට, ඒකාබද්ධ ප්රතිචාරයක් සම්බන්ධීකරණය කිරීමට සහ ජාත්යන්තර සෞඛ්ය රෙගුලාසිවලට අනුකූල වීම සහතික කිරීමට ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයට තිබූ හැකියාව, ඇමරිකාවේ නායකත්වයේ සහාය නොමැතිව බෙහෙවින් හීන වෙයි.
මෙම ක්ෂණික ආයතනික අර්බුද, ලොව පුරා අවදානමට ලක්විය හැකි කලාප කෙරෙහි දාම ප්රතික්රියාවක් ලෙස ව්යාප්ත වන අතර විශේෂයෙන් ආසියාව සහ අප්රිකාව තුළ එහි බලපෑම වඩාත් තදින් දැනෙන්නකි.
ආසියානු කලාපයට එල්ල වූ බලපෑම
අධික ජන ඝනත්වයකින් සහ ගතික ආර්ථික වර්ධනයකින් සමන්විත ආසියානු කලාපයේ සෞඛ්ය ස්ථාවරත්වය, ගෝලීය යහපැවැත්ම සඳහා උපායමාර්ගික වශයෙන් අතිශයින් වැදගත් වේ.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ අරමුදල් කප්පාදුව, දකුණු සහ අග්නිදිග ආසියාවේ දීර්ඝ කාලයක් පුරා ක්රියාත්මක වූ සුවිශේෂී සෞඛ්ය වැඩසටහන් රැසකට සෘජුවම බලපානු ලබයි. විශේෂයෙන්ම ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා වැනි වසංගත රෝග නිරීක්ෂණ ජාල, ක්ෂය රෝගය පාලනය කිරීමේ වැඩසටහන් සහ මාතෘ සෞඛ්ය සේවා වැඩිදියුණු කිරීමේ ව්යාපෘති සඳහා වූ අරමුදල් සහ තාක්ෂණික සහාය අඩාල වීම නිසා මෙම රටවල සෞඛ්ය පද්ධතිවලට දැඩි පීඩනයක් එල්ල වෙයි. ඒ ආණූආ මෙම රික්තය සම්පූර්ණ කරගැනීමේ අවශ්යතාව පවතියි.
භූ-දේශපාලනික බලපෑම සහ චීනයේ නැගී එන භූමිකාව
ඇමරිකාවේ ඉවත් වීමෙන් නිර්මාණය වූ භූ-දේශපාලනික රික්තකය, වෙනත් බලවතුන්ට, විශේෂයෙන්ම චීනයට, ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය තුළ සිය බලපෑම සහ මූල්ය දායකත්වය ඉහළ නැංවීමට අවස්ථාවක් නිර්මාණය කර ඇත. මෙමගින් චීනයේ උපායමාර්ගික අවශ්යතාවලට අනුගත වන පරිදි ගෝලීය සෞඛ්ය ප්රමුඛතා නැවත හැඩගැස්වීමේ හැකියාවක් පැන නැගී තිබෙන අතර , දත්ත විනිවිදභාවය සහ පාලනය සම්බන්ධයෙන් වෙනස් ප්රමිතීන් හඳුන්වා දීමේ අවදානමක් ද මතුව ඇත.
ආසියාවේ මතුවූ මෙම අභියෝග, අප්රිකානු කලාපයේ වඩාත් බිඳෙනසුලු සෞඛ්ය පද්ධති මත ඇතිකළ බලපෑම හා සමානකම් දක්වන අතර, එම කලාපයේ තත්ත්වය ගැඹුරින් විමසා බැලීම අත්යවශ්ය වෙයි.
අප්රිකානු කලාපයට එල්ල වූ බලපෑම
අප්රිකානු මහාද්වීපය, බෝවන රෝගවලට එරෙහිව සටන් කිරීම සහ බිඳෙනසුලු සෞඛ්ය පද්ධති ශක්තිමත් කිරීම සඳහා ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය විසින් සම්බන්ධීකරණය කරනු ලබන වැඩසටහන් මත බෙහෙවින් රඳා පවතී. ඇමරිකාවේ ඉවත් වීම, මහාද්වීපයේ වඩාත් තීරණාත්මක සෞඛ්ය අභියෝගවලට මුහුණ දීමේ හැකියාවට එල්ල කළ බරපතල ප්රතිවිපාක ඇතිකරන්නකි.
දීර්ඝකාලීන සෞඛ්ය වැඩසටහන් සඳහා වූ අවදානම
අරමුදල් කප්පාදුව අප්රිකාවේ ක්රියාත්මක වූ සුවිශේෂී සෞඛ්ය වැඩසටහන් කිහිපයක ප්රගතියට දැඩි ලෙස බලපෑම් කර ඇති බව සඳහන්. එහි ප්රධාන බලපෑම් ලෙස,
- පෝලියෝ සහ සරම්ප තුරන් කිරීම: මෙම රෝග සම්පූර්ණයෙන්ම තුරන් කිරීමේ අවසන් අදියරේ ප්රයත්නයන්, අරමුදල් හිඟකම හේතුවෙන් දැඩි අවදානමකට ලක් විය.
- HIV/AIDS, ක්ෂය රෝගය සහ මැලේරියාව පාලනය: මහාද්වීපයේ ආවේණික රෝග බවට පත්ව ඇති මෙම රෝග පාලනය කිරීම සඳහා දශක ගණනාවක් පුරා ලබා තිබූ ප්රගතිය ආපස්සට හැරවීමේ තර්ජනයක් මතු විය.
- හදිසි ප්රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව: ඉබෝලා වැනි වසංගත පැතිරීම්වලට ප්රතිචාර දැක්වීම සඳහා ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ සම්බන්ධීකරණය සහ සම්පත් මත දැඩි ලෙස රඳා පැවති අප්රිකානු රටවල හැකියාව සැලකිය යුතු ලෙස දුර්වල වී තිබේ.
සෞඛ්ය පද්ධතිවල අස්ථාවරත්වය
ඉහත වැඩසටහන් අඩපණ වීම හුදු තනි තනි අර්බුද නොව, අප්රිකානු ජාතික සෞඛ්ය පද්ධතිවල සමස්ත අස්ථාවරත්වය තීව්ර කරන්නකි. ඉබෝලා වැනි වසංගත වලට ක්ෂණිකව ප්රතිචාර දැක්වීමේ හැකියාව දුර්වල වීම හුදෙක් එක් වැඩසටහනක අසාර්ථකත්වයක් නොව, සමස්ත සෞඛ්ය පද්ධතියේම අස්ථාවරත්වය කියාපාන ලක්ෂණයකි. දශක ගණනාවක් පුරා පෝලියෝ සහ HIV පාලනයට ගොඩනැගූ යටිතල පහසුකම් පවා අක්රිය වීම, මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් නැවතත් වළක්වාගත හැකි රෝගවලට ගොදුරු වීමේ අවදානමකට හෙළා තිබේ.
මේ අනුව, අප්රිකාවට එල්ල වූ බලපෑම හුදු කලාපීය අර්බුදයක් නොව, ගෝලීය සෞඛ්ය සුරක්ෂිතභාවය ප්රශ්න කරන්නී.
ඒ අනුව, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයෙන් ඉවත් වීම, එම සංවිධානයට මෙන්ම ගෝලීය සෞඛ්ය සුරක්ෂිතභාවයට ද දැඩි මූල්ය, මෙහෙයුම් සහ දේශපාලනික හානියක් සිදු කර ඇති බව පැහැදිලිය. මෙම තීරණයේ අහිතකර බලපෑම, විශේෂයෙන්ම ආසියානු සහ අප්රිකානු කලාපවල, දිගුකාලීන සෞඛ්ය වැඩසටහන් අඩාල කරමින් සහ බිඳෙනසුලු සෞඛ්ය පද්ධති තවදුරටත් දුර්වල කරමින්, අසමානුපාතික ලෙස දැනී තිබේ.
අවසාන විග්රහයේදී, මෙම සිදුවීමෙන් උගත හැකි ප්රධාන පාඩම වන්නේ අනාගත ගෝලීය සෞඛ්ය තර්ජනවලට එරෙහිව සූදානම් වීම සහ ඒවාට සාර්ථකව මුහුණ දීම සඳහා ස්ථාවර, බහුපාර්ශ්වික සහයෝගීතාවය සහ අඛණ්ඩ අරමුදල් සැපයීම කොතරම් තීරණාත්මක ද යන්නයි. ගෝලීය සෞඛ්ය යනු හුදෙකලා වූ ජාතික ප්රශ්නයක් නොව, සියලු ජාතීන්ගේ සාමූහික වගකීමක් බව මෙම අත්දැකීම නැවත වරක් ලොවට පසක් කර දී තිබේ.
