රෂිකා හෙන්නායක පෙබරවාරි 26, ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නුවර සාමකාමී සිරිගන්නා වටපිටාව, අද වන විට ලෝක ඉතිහාසයේ තීරණාත්මක මෙන්ම බියජනක හැරවුම් ලක්ෂ්යයකට නිහඬ සාක්ෂිකරුවෙකු වෙමින් සිටියි.
යුද බෙර හඬ සහ රාජ්යතාන්ත්රික මන්ත්රණ අතර ඇති ගැඹුරු පරස්පරය ලොවටම ප්රදර්ශනය කරමින්, තෙවැනි වටයේ වක්ර න්යෂ්ටික සාකච්ඡා ආරම්භ වීමට නියමිතව තිබේ. මැදපෙරදිග කලාපය දෙසට ඇමරිකානු හමුදා සහ යුද උපකරණ අතිවිශාල වශයෙන් ඒකරාශී වන පසුබිමක, සාමය සොයා යන මේ ගමන හුදෙක් රාජ්යතාන්ත්රික ප්රයත්නයකට වඩා, ගෝලීය ව්යසනයක් වැළැක්වීමේ අවසන් පියවරක් ලෙස හඳුනාගත හැකිය.
සාමය වෙනුවෙන් බලය පෙන්වීම - උපායමාර්ගයක්ද නැතිනම් අනතුරු ඇඟවීමක්ද?
ඇමරිකානු සෙනෙට් සභාවේ බහුතර නායක John Thune විසින් පෙන්වා දෙන්නේ, වර්තමාන ඇමරිකානු ක්රියාකලාපය “බලය මගින් සාමය ස්ථාපනය කිරීමේ” (Peace through strength) ප්රතිපත්තිය මත පදනම් වූවක් බවයි. ඇමරිකානු හමුදාමය වත්කම් කලාපයට යොමු කිරීම හරහා ඉරානයට න්යෂ්ටික අවියක් නිෂ්පාදනය කිරීම වළක්වා ගැනීම මෙහි ප්රකාශිත අරමුණ වුවද, එහි යටිපෙළ අරමුණ මීට වඩා වෙනස් විය හැකිය.
නේටෝ ආරක්ෂක විද්යාලයේ (NATO Defense College) ජ්යෙෂ්ඨ පර්යේෂක රිචඩ් වෙයිට්ස් (Richard Weitz) විග්රහ කරන පරිදි, ඉරානයට ප්රහාර එල්ල කිරීමට මේ මොහොතේ අත්යවශ්ය හමුදාමය අවශ්යතාවයක් ඇමරිකාවට නොමැත. ඒ වෙනුවට, මෙම හමුදාමය බලය පෙන්වීම හරහා සාකච්ඡා මේසය මත ඉරානයට දැඩි පීඩනයක් එල්ල කර තමන්ට වාසිදායක කොන්දේසි (Leverage) ලබා ගැනීම ඇමරිකාවේ සැබෑ උපායමාර්ගයයි.
“ව්යාජ පුවත්” සහ 2,000km සීමාව පිටුපස ඇති උපාය
ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරග්චි (Abbas Araghchi) පවසන්නේ ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් "ව්යාජ පුවත්වල ගොදුරක් වී ඇති" බවයි. විශේෂයෙන් ඉරානය ඇමරිකානු මහා භූමියට පහර දිය හැකි මිසයිල නිපදවන බවට කරන චෝදනාවලට පිළිතුරු දෙමින් අරග්චි අවධාරණය කරන්නේ, ඉරානය සිය මිසයිල පරාසය හිතාමතාම කිලෝමීටර් 2,000කට සීමා කර ඇති බවයි.
මෙම සීමාව පැනවීම හරහා ඉරානය ලෝකයට පෙන්වීමට උත්සාහ කරන්නේ තමන් ඇමරිකාවට සෘජු තර්ජනයක් නොවන බවයි. පසුගිය ජුනි මාසයේදී ඇමරිකානු සහාය ඇතිව ඊශ්රායලය ඉරානයට එල්ල කළ ප්රහාරයට ප්රතිචාර දැක්වීම සිය පරම අයිතියක් බව පවසන ඔහු, සිය මිසයිල වැඩසටහන හුදෙක් ආරක්ෂක පියවරක් (Defensive nature) සහ බිය ගැන්වීමේ උපක්රමයක් (Deterrence) ලෙස පමණක් ක්රියාත්මක වන බව පෙන්වා දෙයි.
ඇමරිකානු පාලන තන්ත්රය තුළ ඇති පරස්පර විරෝධී හඬ
ඇමරිකානු පරිපාලනය තුළින් ඇසෙන පරස්පර විරෝධී හඬ, මෙම අර්බුදය තවදුරටත් අවුල් සහගත කරවයි. මෙය හුදෙක් “උපායමාර්ගික අවිනිශ්චිතභාවයක්ද” (Strategic ambiguity) නැතහොත් “පාලන තන්ත්රයේ පවතින ව්යාකූලත්වයක්ද” යන්න ප්රශ්නකාරී වේ.
- ජනාධිපති ට්රම්ප් සිය දේශනයේදී පවසන්නේ ඉරාන න්යෂ්ටික වැඩසටහන පසුගිය වසරේදී තමන් “විනාශ කළ” (Obliterated) බවයි.
- නමුත් ඔහුගේම විශේෂ නියෝජිත ස්ටීව් විට්කොෆ් (Steve Witkoff) පෙන්වා දෙන්නේ ඉරානය න්යෂ්ටික බෝම්බයකට අවශ්ය කාර්මික මට්ටමේ ද්රව්ය සකස් කර ගැනීමට “සතියක” වැනි කෙටි කාලයක දුරින් සිටින බවයි.
පාලන තන්ත්රයේ ඉහළම තලයේ ඇති මෙම මත ගැටුම, රාජ්යතාන්ත්රික විසඳුමකට වඩා හමුදාමය ගැටුමකට ඇති අවදානම තීව්ර කරනු ලබයි.
සාකච්ඡා මේසයේ ඇති මූලික ගැටලු
රිචඩ් වෙයිට්ස්ගේ විශ්ලේෂණයට අනුව, ජිනීවා සාකච්ඡා සාර්ථක වීමට නම් පහත දැක්වෙන තාක්ෂණික කරුණු ත්රිත්වයට වහාම පිළිතුරු සෙවිය යුතුය.
- යුරේනියම් සාන්ද්රණය කිරීමේ සීමාව: ඉරානය තුළ දැනට සිදුවන යුරේනියම් සාන්ද්රණය කිරීමේ ප්රතිශතය සහ එහි සීමාවන් නීතිගත කිරීම.
- පවතින තොග කළමනාකරණය: ඉරානය සතුව දැනටමත් පවතින සාන්ද්රිත යුරේනියම් තොගය විනාශ කරන්නේද නැතහොත් රටින් බැහැර කරන්නේද යන්න තීරණය කිරීම.
- විනිවිදභාවය සහ අධීක්ෂණය: ඉරානයේ සංවේදී න්යෂ්ටික ක්රියාකාරකම් නිරීක්ෂණය කිරීම සඳහා වඩාත් ශක්තිමත් ජාත්යන්තර අධීක්ෂණ පද්ධතියක් (Transparency monitoring system) ස්ථාපනය කිරීම.
මහජන මතය සහ ට්රම්ප් කෙරෙහි ඇති අවිශ්වාසය
ඇමරිකානු මහජනතාව තුළ ඉරාන න්යෂ්ටික වැඩසටහන කෙරෙහි බියක් පැවතියද, එම අර්බුදය විසඳීමට ට්රම්ප් දරන ක්රියාමාර්ග කෙරෙහි ඇත්තේ අවිශ්වාසයකි. AP-NORC මත විමසුමට අනුව, 80% ක් පමණ ඇමරිකානුවන් ඉරානය තර්ජනයක් ලෙස දකී.
කෙසේ වෙතත්, යුධමය පියවරක් ගැනීමේදී ට්රම්ප්ගේ තීරණ ගැනීමේ හැකියාව කෙරෙහි 56% ක පිරිසක් අවිශ්වාසය පළ කර ඇත. යුධමය බලය පෙන්වීමට උත්සාහ කරන නායකයෙකුට සිය රටේ මහජනතාවගේ බහුතර සහාය හිමි නොවීම, ඇමරිකාවේ ඉදිරි පියවරයන් කෙරෙහි සදාචාරාත්මක මෙන්ම දේශපාලනික බාධාවක් වනු නිසැකය.
ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් ඉරානයට ලබා දී ඇති දින 10-15 ක කාලය අවසන් වූ පසු ලෝකය කුමන දිශාවකට ගමන් කරනු ඇත්ද? රාජ්යතාන්ත්රික මාවතේ අවසන් අඩියට පිවිස සිටින ඉරාන විදේශ අමාත්ය අරග්චි පවසන පරිදි…
"මෙහිදී කිසිවෙකුට ජයග්රහණයක් හිමි වන්නේ නැත - එය මුළු කලාපයම වෙලා ගන්නා විනාශකාරී යුද්ධයක් (Devastating war) වනු ඇත. ඇමරිකානු කඳවුරු කලාපය පුරා විසිරී ඇති බැවින් සමස්ත කලාපයම මෙයට මැදි වීම අතිශය භයානක තත්ත්වයකි."
අවසාන වශයෙන් අප හමුවේ ඇති ප්රශ්නය වන්නේ, විනාශකාරී යුද්ධයක පෙරනිමිති පෙන්වමින් සාමය වෙනුවෙන් කෙරෙන මෙම ‘බලය පෙන්වීමේ ක්රීඩාව’ සැබවින්ම ලෝක සාමයට මග පාදාවිද, නැතහොත් අප නොසිතන මහා ව්යසනයක ආරම්භය වනු ඇත්ද? යන්නයි. රාජ්යතාන්ත්රික විසඳුමකට වඩා හමුදාමය බලය පෙන්වීම කෙරෙහි විශ්වාසය තැබීම, ගින්නෙන් ගින්න නිවීමට දරන උත්සාහයක් බඳු විය හැකිය.
