රෂිකා හෙන්නායක මාර්තු 18 ,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
2026 මාර්තු මාසය මැදපෙරදිග භූදේශපාලනික ඉතිහාසයේ අතිශය අස්ථාවරම කාලසීමාව ලෙස සටහන් වනු නොඅනුමානය. ඇමරිකා-ඊශ්රායල සහ ඉරාන ගැටුම මහා පරිමාණ යුද්ධයක අද්දරටම පැමිණ තිබියදී, ඉරානයේ ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ලේකම් අලි ලාරිජානි ඊශ්රායල ගුවන් ප්රහාරයකින් මියගිය බව තහවුරු විය. ඔහු හුදෙක් නිල ඇඳුම් ඇඳි ආරක්ෂක නිලධාරියෙකු නොවූ අතර, ඉරාන දේශපාලන තන්ත්රය තුළ බුද්ධිමය සහ උපායමාර්ගික මෙහෙයුම් මෙහෙයවූ සුවිශේෂී චරිතයකි. බටහිර දර්ශනයත්, ඉරාන විප්ලවීය මතවාදයත් එකලෙස ප්රගුණ කළ මෙම ‘දර්ශනවාදී’ ආරක්ෂක ප්රධානියාගේ අභාවය කලාපයේ අනාගතය පිළිබඳව තීරණාත්මක ප්රශ්න රැසක් මතු කරයි.
ඉරානයේ “කෙනඩි පවුල”: බලගතු පරම්පරාවක උරුමය
අලි ලාරිජානි යනු ඉරානයේ අතිශය බලගතු දේශපාලන පෙළපතක සාමාජිකයෙකි. ඔවුන්ගේ පවුල සතු දේශපාලන සහ ආගමික බලය කෙතරම්ද යත්, 2009 වසරේදී ‘ටයිම්’ (Time) සඟරාව ඔවුන්ව හඳුන්වා දුන්නේ “ඉරානයේ කෙනඩි පවුල” (Kennedys of Iran) ලෙසය.
ඔහුගේ පියා වන මිර්සා හෂීම් අමෝලි ප්රමුඛ ආගමික විද්වතෙකු වූ අතර, ලාරිජානිගේ සහෝදරයන් ද අධිකරණය සහ උත්තරීතර නායකයා තෝරා පත් කරගන්නා ‘විද්වත් මණ්ඩලය’ වැනි ඉහළම ආයතනවල බලය හොබවා ඇත. මෙවැනි අතිශය ගතානුගතික ආගමික පසුබිමක් තිබියදීත්, ඔහුගේ පවුල තුළ යම් ප්රගතිශීලී ප්රතිවිරෝධතා ද දක්නට ලැබුණි. නිදසුනක් වශයෙන්, ඔහුගේ දියණිය වන ෆාතිමා ඉරානයේ වෛද්ය උපාධිය ලැබීමෙන් පසු පශ්චාත් උපාධි පුහුණුව සඳහා ඇමරිකාවේ ඔහායෝ ප්රාන්තයේ ක්ලීව්ලන්ඩ් ස්ටේට් විශ්වවිද්යාලය තෝරා ගැනීම පෙන්වා දිය හැකිය
ගණිතඥයා සහ දර්ශනවාදියා: තුවක්කුවට පිටුපසින් වූ බුද්ධිමතා
බොහෝ ආරක්ෂක ප්රධානීන් මෙන් නොව, ලාරිජානි සතුව ඉතා දියුණු ලෞකික අධ්යාපනික පසුබිමක් තිබුණි. ඔහු 1979 දී ශරීෆ් තාක්ෂණ විශ්වවිද්යාලයෙන් ගණිතය සහ පරිගණක විද්යාව පිළිබඳ උපාධියක් ලබා ගත්තේය. අනතුරුව ඔහු ටෙහෙරාන් විශ්වවිද්යාලයෙන් බටහිර දර්ශනය පිළිබඳ පශ්චාත් උපාධි සහ ආචාර්ය උපාධිය ලබාගත් අතර, ඔහුගේ නිබන්ධනය වෙන් වූයේ 18 වැනි සියවසේ ජර්මානු දර්ශනවාදියෙකු වූ ඉමැනුවෙල් කාන්ට් (Immanuel Kant) පිළිබඳවය.
බටහිර දර්ශනය ගැඹුරින් හැදෑරූ පුද්ගලයෙකු ඉරානයේ ආරක්ෂක මූලෝපාය සකස් කරන්නා වීම සුවිශේෂී කරුණකි. ඔහු වසර ගණනාවක් පුරා ඉරාන පද්ධතියේ සන්සුන්, ප්රායෝගික මුහුණුවර ලෙස ක්රියා කළ අතර බටහිර රටවල් සමඟ න්යෂ්ටික ගනුදෙනු සාකච්ඡා කිරීමේදී සිය බුද්ධිමය නම්යශීලීභාවය ප්රදර්ශනය කළේය.
මධ්යස්ථවාදියාගෙන් දැඩි මතධාරියෙකු දක්වා: හැරවුම් ලක්ෂය
ලාරිජානි දිගු කලක් තිස්සේ ඉරාන පද්ධතිය තුළ මධ්යස්ථ සහ ප්රායෝගිකවාදී (Pragmatist) නායකයෙකු ලෙස සැලකුණි. ඔහු 2015 න්යෂ්ටික ගිවිසුමට (JCPOA) පාර්ලිමේන්තුවේ අනුමැතිය ලබා දීම සඳහා විශාල කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය. කෙසේ වෙතත්, උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි ඛමේනිගේ ඝාතනයත් සමඟ ඔහුගේ ස්ථාවරය දැඩි මතධාරී ස්වභාවයකට පරිවර්තනය විය.
මෙම ස්ථාවරය වෙනස් වීමේ මූලික ලක්ෂණ 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේදීම දක්නට ලැබුණු අතර, එහිදී ඔහු ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) සමඟ පැවති සහයෝගිතා ගිවිසුම අවලංගු කිරීමට පියවර ගත්තේය. 2026 මාර්තු 1 වන දින සමාජ මාධ්ය ඔස්සේ අදහස් දක්වමින් ඔහු ඇමරිකාවට සහ ඊශ්රායලයට දැඩි ලෙස අනතුරු ඇඟවීය.
“ඇමරිකාව සහ සියොන්වාදී පාලනය ඉරාන ජාතියේ හදවත් දල්වා ඇත. අපි ඔවුන්ගේ හදවත් දවාලන්නෙමු. සියොන්වාදී අපරාධකරුවන්ට සහ ලැජ්ජා නැති ඇමරිකානුවන්ට ඔවුන්ගේ ක්රියාවන් ගැන පසුතැවිලි වීමට අපි සලස්වන්නෙමු.”
ඔහු විශ්වාස කළේ ඇමරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සැබවින්ම “ඊශ්රායල උගුලකට” හසුවී ඇති බවයි.
දේශපාලනිකව කොන් කිරීම සහ ආරක්ෂක පලිහක් ලෙස නැවත පැමිණීම
ලාරිජානිගේ දේශපාලන ගමන සැමවිටම සුමට වූයේ නැත. ඔහු 2021 සහ 2024 ජනාධිපතිවරණ සඳහා ඉදිරිපත් වීමට උත්සාහ කළද, අපේක්ෂකයින් පරීක්ෂා කරන ‘අනුශාසක සභාව’ (Guardian Council) විසින් ඔහුව දෙවරක්ම නුසුදුස්සෙකු කරන ලදී. මෙමගින් ඔහුව දේශපාලනිකව කොන් කිරීමට උත්සාහ කළද, ඉරානය දැවැන්ත අර්බුදයකට මුහුණ දුන් අවස්ථාවේදී පද්ධතියට ඔහුව නැතුවම බැරි විය.
2025 අගෝස්තු මාසයේදී ඔහු නැවතත් ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ලේකම් ලෙස පත් කරන ලදී. අයතුල්ලා අලි ඛමේනිගේ අභාවයෙන් පසු ඉරානය පාලනය කළ තෙපුද්ගල සංක්රාන්ති කවුන්සිලයේ ප්රධානියෙකු ලෙස ඔහු කටයුතු කළේය. ඔහු ඉරානයේ ආරක්ෂක අංශ, මිලිටරි අංශය සහ දේශපාලන යාන්ත්රණය එකට යා කරන ප්රධානතම “පාලම” ලෙස ක්රියා කළ අතර, ඔහුගේ අභාවයත් සමඟ එම පාලම බිඳ වැටී ඇත.
ඩොලර් මිලියන 10ක හිසක්: අවසාන හෝරා කිහිපය
ඔහුගේ මරණයට සතියකට පෙර ඇමරිකානු රාජ්ය දෙපාර්තමේන්තුව ලාරිජානි ඇතුළු ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් අත්අඩංගුවට ගැනීමට සහය වන තොරතුරු සඳහා ඩොලර් මිලියන 10 ක ත්යාග මුදලක් ප්රකාශයට පත් කර තිබුණි. ඊට හේතුව ලෙස ඔවුන් දැක්වූයේ ඔහු ගෝලීය “ත්රස්තවාදය” මෙහෙයවන බවයි.
ඔහු අවසන් වරට ප්රසිද්ධියේ පෙනී සිටියේ 2026 මාර්තු 13 වන දින ටෙහෙරාන් නුවර පැවැති අල්-කුද්ස් දින පෙළපාලියේදීය. මියයාමට පෙර සිය 'X' (Twitter) ගිණුමේ සටහනක් තබමින් ඔහු මුස්ලිම් රටවල් මෙම යුද්ධය හමුවේ දක්වන නිහඬතාවය දැඩි ලෙස විවේචනය කළේය. "මුස්ලිම්වරයෙකුගේ විලාපයට ඔබ ප්රතිචාර නොදක්වන්නේ නම්, ඔබ මුස්ලිම්වරයෙකු නොවේ" යනුවෙන් ඔහු එහි සඳහන් කර තිබුණි.
අලි ලාරිජානිගේ නික්මයාම සමඟ ඉරානයට අහිමි වූයේ හුදෙක් ආරක්ෂක ප්රධානියෙකු පමණක් නොව, බටහිර සමඟ පවා යම් මට්ටමක සාකච්ඡා මාර්ගයක් විවෘතව තබාගත හැකිව තිබූ අවසාන ප්රායෝගිකවාදී නායකයෙකි. විශ්ලේෂකයින් පවසන පරිදි, ඔහු වැනි බහුවිධ භූමිකාවන් හෙබවිය හැකි විකල්ප නායකයෙකු සොයා ගැනීම ඉරාන පද්ධතියට ලෙහෙසි පහසු කටයුත්තක් නොවනු ඇත.
