රෂිකා හෙන්නායක මාර්තු31 ,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
පවතින ඉරාන යුද්ධයේ බලපෑම හේතුවෙන් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ ඉන්ධන මිල වසර හතරකට ආසන්න කාලයකට පසු ප්රථම වතාවට ඩොලර් 4 සීමාව ඉක්මවා ගොස් තිබේ. මෙය සංඛ්යාලේඛනයක් හෝ එක් රටකට පමණක් සීමා වූ ගැටලුවක් නොවන බවයි.
මෙය ලොව පුරා වෙසෙන සාමාන්ය පාරිභෝගිකයන්ගේ එදිනෙදා ජීවන වියදමට සෘජුවම බලපාන, සමස්ත සැපයුම් දාමයන්ම අඩාල කරන බැරෑරුම් අර්බුදයක පෙරනිමිත්තකි.
$4 සීමාව
ඇමරිකාවේ සාමාන්ය ගැසොලින් ගැලුමක මිල මේ වන විට ඩොලර් 4.02 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති බව AAA මෝටර් රථ සංගමය වාර්තා කරයි. අප මෙහිදී වටහාගත යුතු විශේෂ කරුණක් වන්නේ මෙය 2022 අගෝස්තු මාසයෙන් පසු වාර්තා වූ ඉහළම මිල මට්ටම බවයි. යුද්ධය ආරම්භ වූ පෙබරවාරි 28 දිනට පෙර පැවති ඩොලර් 2.98 ක මිල මට්ටම සමඟ සැසඳීමේදී, කෙටි කාලයක් තුළ මිල ඩොලර් එකකට වඩා වැඩි ප්රමාණයකින් ඉහළ ගොස් තිබේ. කෙසේ වෙතත්, වත්මන් මිල මට්ටම රුසියානු-යුක්රේන යුද්ධය සමයේ (2022 ජූනි) වාර්තා වූ ඩොලර් 5.01 ක ඓතිහාසික උපරිමයට වඩා තවමත් අඩු අගයක් ගන්නා බව ද සිහිපත් කළ යුතුය.
හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ අවහිරතාව සහ බොරතෙල් මිල
මෙම මිල ඉහළ යාමට ප්රධානතම හේතුව වී ඇත්තේ ලෝක බලශක්ති ප්රවාහනයේ තීරණාත්මක මංසන්ධියක් වන ‘හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය’ (Strait of Hormuz) පසුගිය මාසය පුරා ප්රායෝගිකව වැසී පැවතීමයි. මෙම අවහිරතාව හේතුවෙන් මධ්යම පෙරදිග කලාපයේ බලශක්ති නිෂ්පාදනය සහ ප්රවාහනය අඩාල වී හෝ සම්පූර්ණයෙන්ම නතර වී ඇත. ඉන්ධන නිෂ්පාදනය සඳහා අත්යවශ්ය වන බොරතෙල් සැපයුම සීමා වීම නිසා එහි පිරිවැය ඉහළ ගොස් ඇති අතර, එම තොග මිල ඉහළ යාම සෘජුවම සිල්ලර මිලට (Pump prices) බලපා තිබේ.
ඉන්ධන සලාක ක්රම
මෙම අර්බුදය හමුවේ ලොව පුරා විවිධ රටවල් විවිධ මට්ටමේ ක්රියාමාර්ග ගනිමින් සිටී. ශ්රී ලංකාව සහ බංග්ලාදේශය දැනටමත් ඉන්ධන සලාක ක්රම හඳුන්වා දී ඇති අතර, යුරෝපා සංගමයේ රටක් ලෙස ස්ලෝවේනියාව ද ඉන්ධන සලාක ක්රමයකට අවතීර්ණ වූ පළමු රට බවට පත්විය. ඕස්ට්රේලියාවේ ඉන්ධන විකුණුම් බදු මාස තුනක් සඳහා අඩකින් අඩු කර ඇති අතර, එරට ප්රාන්ත දෙකක් (Two states) රිය පැදවීම දිරිමත් නොකිරීම වෙනුවට නොමිලේ පොදු ප්රවාහන සේවා ලබා දීමට පියවර ගෙන ඇත.
මියන්මාරය වැනි රටවල තත්ත්වය කෙතරම් දරුණු ද යන්න පිළිබඳව මූලාශ්ර දත්ත පෙන්වා දෙන්නේ මෙවැන්නකි:
“ඉරාන යුද්ධය හේතුවෙන් ඇති වූ ඉන්ධන අර්බුදය ගෝලීය වශයෙන් දැවැන්ත කම්පනයක් ඇති කරමින් පවතින පසුබිමක, මියන්මාරයේ රියදුරන් ඉන්ධන පිරවුම්හල් අසල පැය ගණනාවක් පෝලිම්වල රැඳී සිටිති.”
ඩීසල් මිල සහ උද්ධමනය කෙරෙහි ඇති පීඩනය
මෙහිදී වඩාත් අවධානය යොමු කරන්නේ ඩීසල් මිල ඉහළ යාම කෙරෙහිය. ලොජිස්ටික් සහ ප්රවාහන ක්ෂේත්රයේ ජීවනාලිය වන ඩීසල් මිල මේ වන විට යුද්ධයට පෙර පැවති ඩොලර් 3.76 සිට ඩොලර් 5.45 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇති අතර, එය ඩොලර් 1.70 ක පමණ අතිවිශාල වැඩිවීමකි. බ්රිතාන්යයේ ද පෙට්රල් මිල 14% කින් ඉහළ යද්දී ඩීසල් මිල 27% කින් ඉහළ ගොස් තිබේ. මෙම ඩීසල් මිල ඉහළ යාම නිෂ්පාදන සහ බෙදාහැරීමේ වියදම් ඉහළ නැංවීමට සෘජුවම දායක වන බැවින්, ඉදිරියේදී ව්යාපාර වලට සහ සමස්ත උද්ධමනයට (Inflation) මෙයින් එල්ල වන බලපෑම අතිමහත්ය.
යුද්ධයට අමතරව ඇමරිකාවේ පවතින 'Spring Break' නිවාඩු සමයේ ඉහළ ඉල්ලුම ද මිල ඉහළ යාමට දායක වී ඇති බව AAA සංවිධානය පෙන්වා දෙයි. නිලධාරීන් ප්රකාශ කරන්නේ ඉන්ධන සැපයුම සාමාන්ය පරිදි (Flowing normally) සිදුවන බව වුවද, සමහර ස්ථානවල ඉන්ධන පිරවුම්හල් වසා තැබීම නිසා පාරිභෝගිකයන් අතර අනවශ්ය බියක් (Panic buying) හටගෙන ඇත. වෙළඳපොළ තුළ පවතින මෙම මනෝවිද්යාත්මක භීතිය ද මිල ස්ථාවරත්වයට බාධාවක් වී තිබේ.
ඉරාන යුද්ධය සහ හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධියේ අවහිරතා හේතුවෙන් ගෝලීය බලශක්ති ක්ෂේත්රය වර්තමානයේ පවතින්නේ දැඩි අවිනිශ්චිතතාවයකය. ආණ්ඩුවල බදු සහන සහ සලාක ක්රම මගින් පාරිභෝගිකයාට තාවකාලික සහනයක් ලැබුණද, භාණ්ඩ හා සේවා මිල ඉහළ යාම වැළැක්වීම අභියෝගයක් වනු ඇත.
