බර්ලින් චිත්‍රපට උළෙල සහ අරුන්දතී රෝයි: කලාව දේශපාලනයෙන් තොර විය හැකිද?

රෂිකා හෙන්නායක පෙබරවාරි 14, කොළඹ LNW :

පුවත අසන්න මෙතැනින්..

පුවත නරඹන්න මෙතැනින්..

ගාසා තීරය කේන්ද්‍ර කරගනිමින් වර්තමානයේ දිග හැරෙන මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ හමුවේ, කලාකරුවෙකුගේ සදාචාරාත්මක වගකීම සහ නිර්මාණාත්මක නිදහස පිළිබඳ කතිකාව අතිශය තීරණාත්මක හැරවුම් ලක්ෂ්‍යයකට පැමිණ ඇත. මෙම මතවාදී අරගලය වඩාත් තීව්‍ර වූයේ ප්‍රකට ඉන්දීය ලේඛිකාවක සහ මානව හිමිකම් ක්‍රියාකාරිනියක වන අරුන්දතී රෝයි, 75 වන බර්ලින් අන්තර්ජාතික චිත්‍රපට උළෙලෙන් (Berlinale) ඉවත් වීමට ගත් නිර්භීත තීරණයත් සමඟය. ඇයගේ 1989 වසරේ සම්භාව්‍ය නිර්මාණයක් වන ‘In Which Annie Gives It Those Ones’ චිත්‍රපටය මෙවර උළෙලේ ‘Classics’ අංශය යටතේ ප්‍රදර්ශනය වීමට නියමිතව තිබුණි. එහෙත්, චිත්‍රපට උළෙලේ සංවිධායක මණ්ඩලය සහ ජූරි සභාව ගාසා තීරයේ සිදුවන ජන සංහාරය පිළිබඳව දැක්වූ “සංවේදීතාවයෙන් තොර” මතවාදී ස්ථාවරය හමුවේ තමන් දැඩි ලෙස කම්පනයට පත් වූ බව පවසමින් ඇය සිය විරෝධය පළ කළාය. මෙම සිදුවීම මඟින් මතු කරන්නේ කලාව සහ දේශපාලනය අතර පවතින සදාකාලික ගැටුම පමණක් නොව, ගෝලීය දේශපාලන බලපෑම් හමුවේ සංස්කෘතික ආයතන නතු වන ආකාරය පිළිබඳ ප්‍රබල ප්‍රශ්නාර්ථයකි.

"කලාව දේශපාලනික නොවිය යුතුය" යන මතවාදී ස්ථාවරය

මෙම ආන්දෝලනාත්මක තත්ත්වයට මූලික වූයේ බර්ලින් චිත්‍රපට උළෙලේ ජූරි සභාවේ සභාපති, ප්‍රකට ජර්මානු අධ්‍යක්ෂ විම් වෙන්ඩර්ස් (Wim Wenders) විසින් සිදු කරන ලද ප්‍රකාශයකි. ගාසා තීරයේ යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් ජර්මානු රජයේ මැදිහත්වීම පිළිබඳව මාධ්‍යවේදීන් නැඟූ ප්‍රශ්න හමුවේ, චිත්‍රපටකරුවන් දේශපාලනයෙන් වෙන්ව සිටිය යුතු බව ඔහු අවධාරණය කළේය.

"අපි දේශපාලනයට කැප වූ චිත්‍රපට නිර්මාණය කරන්නේ නම්, අපි දේශපාලන ක්ෂේත්‍රයට ඇතුළු වෙමු. නමුත් අපි දේශපාලනයට පවතින දේශපාලනයේ ප්‍රතිතුලනයයි (counterweight)... අපි දේශපාලනඥයන්ගේ කාර්යය නොව මිනිසුන්ගේ කාර්යය කළ යුතුයි."

වෙන්ඩර්ස්ගේ මෙම ස්ථාවරය, කලාව යනු දේශපාලන බල අරගලවලින් ස්වායත්ත වූ, මානවවාදී සෞන්දර්ය ක්ෂේත්‍රයක් විය යුතුය යන පාරභෞතික මතය නියෝජනය කරයි. එහෙත්, ලෝකය අතිශය දෘෂ්ටිවාදාත්මක ධ්‍රැවීකරණයකට ලක්ව ඇති මොහොතක, මෙවැනි ‘මධ්‍යස්ථ’ ස්ථාවරයක් දැරීම යනු සැබවින්ම පවතින දේශපාලන තත්ත්වය (Status quo) තහවුරු කිරීමක් මිස වෙනකක් නොවන බව විචාරකයෝ පවසති.

අරුන්දතී රෝයිගේ විරෝධය සහ “මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධ”

ඉන්දියාවේ The Wire පුවත්පතට ලිපියක් ලියමින් අරුන්දතී රෝයි සඳහන් කළේ, වෙන්ඩර්ස් ඇතුළු ජූරි සභිකයන්ගේ මෙම ප්‍රකාශ “ඇදහිය නොහැකි” (jaw-dropping) මෙන්ම පිළිකුල් සහගත බවයි. දේශපාලනයෙන් තොර වීම යනු වර්තමාන ඛේදවාචකයන් හමුවේ සිතාමතාම නිහඬතාවය වැළඳ ගැනීමක් බව ඇයගේ ස්ථාවරයයි.

රෝයි සිය අදහස මෙසේ පැහැදිලි කළාය:

"එය අප ඉදිරියේ සැබෑ කාලය තුළ දිග හැරෙන මනුෂ්‍යත්වයට එරෙහි අපරාධයක් පිළිබඳ සංවාදය වසා දැමීමේ ක්‍රමයකි."

ගාසා තීරයේ සිදුවන්නේ පලස්තීන ජනතාවට එරෙහිව ඊශ්‍රායල රාජ්‍යය විසින් දියත් කරනු ලබන සැලසුම් සහගත ජන සංහාරයක් බව පවසන ඇය, මෙම සාපරාධී ක්‍රියාවට ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ජර්මනිය වැනි රටවල් සෘජුවම අනුබල දෙන බව පෙන්වා දෙයි. විශේෂයෙන්ම, ඇමරිකාවට පසුව ඊශ්‍රායලයට වැඩිම ආයුධ ප්‍රමාණයක් සපයන දෙවන විශාලතම රට ජර්මනිය වීම තුළ, බර්ලින් චිත්‍රපට උළෙල වැනි ජර්මානු රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබන ආයතනයක් මෙවැනි ‘දේශපාලනයෙන් බැහැර’ ස්ථාවරයක් ගැනීම දේශපාලන කුහකත්වයක් ලෙස ඇය හඳුන්වයි.

ජර්මනියේ සංස්කෘතික මර්දනය සහ ව්‍යුහාත්මක "මැකාතිවාදය"

මෙම මතභේදය හුදෙක් පුද්ගලික ප්‍රකාශයන් මත පදනම් වූවක් නොව, ජර්මනිය තුළ ක්‍රියාත්මක වන ව්‍යුහාත්මක මර්දනයක කොටසකි. වර්තමාන ජර්මානු සංස්කෘතික ක්ෂේත්‍රය තුළ පලස්තීනයට සහය දක්වන හඬවල් මර්දනය කිරීම සඳහා ඇමරිකාවේ පැරණි “මැකාතිවාදී” (McCarthyist) ප්‍රතිපත්තිවලට සමාන ක්‍රියාමාර්ග අනුගමනය කරන බවට බරපතල චෝදනා එල්ල වේ.

• ආයතනික සෝදිසි කිරීම්: ජර්මානු සංස්කෘතික ආයතන විසින් කලාකරුවන්ගේ සමාජ මාධ්‍ය ගිණුම්, ඔවුන් අත්සන් කළ පෙත්සම් සහ විවෘත ලිපි (open letters) දැඩි ලෙස සෝදිසි කරමින්, ඊශ්‍රායලයට පක්ෂපාතී නොවන හඬවල් ක්‍රමානුකූලව ඉවත් කිරීමට (weed out) කටයුතු කරයි.
• ජාත්‍යන්තර විරෝධය: මෙම මර්දනකාරී වතාවරණය හමුවේ ජාත්‍යන්තර කලාකරුවන්, ලේඛකයින් සහ චිත්‍රපට නිෂ්පාදකයින් 500කට වැඩි පිරිසක් ජර්මානු රජයේ අරමුදල් ලබන ආයතන සමඟ කටයුතු කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.
• භූදේශපාලනික බලපෑම: ජර්මනිය ඊශ්‍රායලය වෙත දක්වන “නින්දිත සහයෝගය” සහ ඔවුන්ගේ ආයුධ අපනයන ප්‍රතිපත්තිය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා සංස්කෘතික අවකාශයන් මෙලෙස අවභාවිතා කිරීම කලා ලෝකයේ දැඩි දෝෂදර්ශනයට ලක්ව තිබේ.

මානව හිමිකම් පිළිබඳ තේරීම් සහගත ප්‍රවේශය සහ 'වට්අබවුට්ස්ම්' (Whataboutism)

ජූරි සභික එවා පුසින්ස්කා (Ewa Puszczynska) වැනි පුද්ගලයන් නඟන තර්කය වන්නේ, රජයන්ගේ තීරණ සඳහා චිත්‍රපටකරුවන් වගකිව යුතු නොවන බවයි. ලෝකයේ අනෙකුත් ප්‍රදේශවල සිදුවන යුද්ධ ගැන කතා නොකර ගාසා තීරය ගැන පමණක් ප්‍රශ්න කිරීම අසාධාරණ බව ඇය පවසයි. මෙය සැබවින්ම මානුෂීය අර්බුදයක බැරෑරුම්කම දියකර හැරීම සඳහා භාවිත කරන “විෂයය මඟහැරීමේ” (Whataboutism) උපක්‍රමයකි. සියලු මානව හිමිකම් සමාන වුවද, යම් මොහොතක සිදුවන ප්‍රමුඛතම ජන සංහාරයක් පිළිබඳව කතා කිරීම “තේරීම් සහගත ප්‍රවේශයක්” ලෙස හංවඩු ගැසීම හරහා සිදු කරන්නේ වින්දිතයන්ගේ හඬ යටපත් කිරීමයි.

කලාව සහ දේශපාලනය අතර මතවාදී අගාධය

අරුන්දතී රෝයිගේ මෙම ක්‍රියාව හුදු ඉවත් වීමක් නොව, බලය සහ සත්‍යය අතර පවතින අරගලය ලෝකය හමුවේ නිරාවරණය කිරීමකි. කලාව යනු හුදෙක් “මිනිසුන්ගේ කාර්යය” මිස දේශපාලනය නොවන බව පැවසීමෙන්, යුද්ධය සහ මර්දනය තුළ ජීවත් වන මිනිසුන්ගේ දේශපාලන යථාර්ථය අමතක කිරීමට උත්සාහ කරයි. දේශපාලනඥයන් තම බලය තහවුරු කර ගැනීමට ආයුධ සපයන විට, කලාකරුවා සිය නිහඬතාවය හරහා එම බලයට ආශීර්වාද කරන්නේ නම්, එවැනි කලාවකින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?

අවසාන වශයෙන්, මෙම සිදුවීම අපට නැවතත් එක් මූලික ප්‍රශ්නයක් ඉතිරි කරයි:

"ලෝකය ඉදිරියේ මනුෂ්‍යත්වය විනාශ වෙද්දී, කලාවට තවදුරටත් නිහඬව සිටිය හැකිද?"