රෂිකා හෙන්නායක පෙබරවාරි 16, ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර දශක ගණනාවක් තිස්සේ ඇවිළෙමින් පවතින න්යෂ්ටික අර්බුදය මේ වන විට අතිශය අවදානම් සහගත සන්ධිස්ථානයකට පැමිණ තිබේ.
ජිනීවා නුවරදී ආරම්භ වන දෙවන වටයේ ඉහළ පෙළේ සාකච්ඡා සඳහා දෙපාර්ශවයම සූදානම් වන්නේ, සමස්ත මැදපෙරදිග කලාපයම මහා පරිමාණ යුද්ධයක ගොදුරක් විය හැකි බවට ඉරාන උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි අනතුරු අඟවා ඇති පසුබිමක ය.
සුන්බුන් යට සැඟවුණු අභියෝගය: IAEA පරීක්ෂණ සහ තාක්ෂණික අර්බුදය
පසුගිය ජූනි මාසයේ එල්ල වූ දොළොස් දින යුද්ධයේදී එල්ල වූ ප්රහාරවලින් ඉරානයේ ප්රධාන න්යෂ්ටික මධ්යස්ථානවලට දැඩි හානි සිදු විය. ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සියේ (IAEA) පරීක්ෂකවරුන්ට මෙම ස්ථාන පරීක්ෂා කිරීමට දැන් අවසර අවශ්ය වුවද, එය තාක්ෂණිකව අතිශය සංකීර්ණ මෙන්ම අනතුරුදායක කටයුත්තකි. ප්රධානතම ගැටලුව වන්නේ, “පෙනෙන පරිදි සුන්බුන් යට වැලලී ඇති” (ostensibly buried under the rubble) ඉහළ මට්ටමින් සපෝෂණය (enrichment) කරන ලද යුරේනියම් ප්රමාණයයි.
විකිරණ කාන්දු වීමේ අවදානම හමුවේ මෙවැනි පරීක්ෂාවක් සිදු කිරීම සඳහා මීට පෙර කිසිදා භාවිතා නොකළ “අසාමාන්ය පරීක්ෂණ ප්රොටෝකෝල” (unprecedented protocols) සකස් කිරීම අත්යවශ්ය වී ඇත. මෙම තාක්ෂණික සාකච්ඡා අතරතුර ඉරාන විදේශ අමාත්ය අබ්බාස් අරාග්චි සිය ස්ථාවරය මෙසේ පැහැදිලි කළේය:
"තර්ජන හමුවේ යටත් වීම සාකච්ඡා මේසය මත නැත."
'බලහත්කාරී රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවය' (Coercive Diplomacy): යුද හමුදාපතිවරුන්ගේ භූමිකාව
මෙවර ජිනීවා සාකච්ඡාවල ඇති විශේෂත්වය වන්නේ සාම්ප්රදායික ‘මෘදු බලය’ (Soft Power) වෙනුවට ‘බලහත්කාරී රාජ්ය තාන්ත්රිකභාවය’ (Coercive Diplomacy) ප්රමුඛ වී තිබීමයි. ජිනීවා සාකච්ඡා සඳහා ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් විසින් සිය විශේෂ නියෝජිත ස්ටීව් විට්කොෆ් සහ ජැරඩ් කුෂ්නර් එවන බව ප්රකාශ කළද, මීට පෙර පෙබරවාරි 6 වනදා මස්කට්හි පැවති සාකච්ඡාවලට කලාපයේ ජ්යෙෂ්ඨතම ඇමරිකානු හමුදා අණදෙන නිලධාරියෙකු වන ජෙනරාල් බ්රැඩ් කූපර් (Brad Cooper) සහභාගී වීම මගින් නව පූර්වාදර්ශයක් සපයා ඇත.
මෙය හුදෙක් තානාපතිවරුන් අතර කෙරෙන කතාබහක් නොව, හමුදාමය ශක්තිය පසුබිමේ තබාගෙන සිදුකරන බලපෑම් සහගත මෙහෙයුමකි. ඇමරිකාව ගුවන්යානා ප්රවාහන නෞකා දෙකක් ඇතුළුව දැවැන්ත නාවික බලඇණියක් කලාපයට යොමු කර තිබීම හරහා සාකච්ඡා මේසයට පිටුපසින් “නිහඬ සහකරුවෙකු” ලෙස හමුදාමය තර්ජනයක් පවත්වාගෙන යයි.
ඉරානයේ නොවෙනස් වන 'රතු ඉරි' සහ උපායමාර්ගික අවහිරතාවය
සාකච්ඡා මේසය මත ඉරානය සිය ජාතික ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් ‘රතු ඉරි’ (Red Lines) දෙකක් පනවා ඇත. ඉරානය පවසන්නේ ඇමරිකාව ඉල්ලා සිටින “ශුන්ය න්යෂ්ටික සපෝෂණය” (Zero enrichment) සඳහා තමන් කිසිසේත්ම එකඟ නොවන බවයි. එමෙන්ම, ඉරානයේ මිසයිල වැඩසටහන ද කිසිදු සාකච්ඡාවකට භාජනය කළ නොහැකි බව ඔවුන් අවධාරණය කරයි.
මෙය “උපායමාර්ගික අවහිරතාවයක්” (Strategic Deadlock) ලෙස හැඳින්විය හැකිය. මන්දයත්, ඉරානයේ පැවැත්ම තහවුරු කරන ‘මිසයිල තාක්ෂණය’ සහ ඇමරිකාවේ ආරක්ෂක තර්කය වන ‘සම්පූර්ණ සපෝෂණය නතර කිරීම’ යන අන්ත දෙක එකිනෙක ගැටෙන බැවිනි. මෙම ස්ථාවරයන්ගෙන් බැහැර වීම දෙපාර්ශවයටම සිය දේශපාලන ප්රතිරූපය පාවා දීමක් වැනි බැවින් විසඳුමකට එළඹීම අතිශය දුෂ්කර වී ඇත.
අභ්යන්තර මර්දනය සහ දැඩි මතධාරීන්ගේ බලපෑම
සාකච්ඡා මේසයේදී ඉරානය දක්වන දැඩි ස්ථාවරය පිටුපස එරට පවතින අභ්යන්තර දේශපාලන අර්බුදය ප්රබලව බලපායි. ජනවාරි මස පැවති විරෝධතාවලදී දහස් ගණනක් මිය යාමත් සමග, ඉරාන රජය ජාත්යන්තරය හමුවේ කිසියම් හෝ සහනයක් ලබා දීම සිය දුර්වලතාවයක් ලෙස සලකයි.
විශේෂයෙන්ම, ඉරාන පාර්ලිමේන්තුවේ දැඩි මතධාරී මන්ත්රීවරයෙකු වන හමීඩ් රසායි (Hamid Rasaei), ඉරාන ආරක්ෂක ප්රධානී අලි ලාරිජානිට (Ali Larijani) අනතුරු අඟවා සිටියේ IAEA පරීක්ෂකවරුන්ට කිසිදු ඉඩක් ලබා නොදිය යුතු බවයි. ඇමරිකානු යුද නැව් ඉරාන මිසයිල “වැළඳ ගැනීමට” සූදානම්ව සිටින මෙවන් මොහොතක, බටහිරට සහන ලබා දීම දේශද්රෝහී ක්රියාවක් ලෙස එරට දැඩි මතධාරීහු සලකති.
හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ යුද අභ්යාස: උපායමාර්ගික පණිවිඩය
ජිනීවාහි රාජ්ය තාන්ත්රික සාකච්ඡා ආරම්භ වීමට සමගාමීව, ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායේ (IRGC) ප්රධානියාගේ සෘජු අධීක්ෂණය යටතේ හෝමුස් සමුද්ර සන්ධියේ (Strait of Hormuz) දැවැන්ත නාවික යුද අභ්යාස ආරම්භ කිරීම දෛවෝපගත ය. මෙය හුදෙක් පුහුණු වීමක් නොව, ඇමරිකානු නාවික බලඇණිවලට ලබා දෙන සෘජු පිළිතුරකි. ලෝකයේ ප්රධානතම තෙල් සැපයුම් මාර්ගයක් වන මෙම කලාපයේ සිය බලය පෙන්වීම හරහා ඉරානය පවසන්නේ, සාකච්ඡා අසාර්ථක වුවහොත් ලෝක ආර්ථිකයට දැවැන්ත බලපෑමක් එල්ල කිරීමට තමන්ට ශක්තිය ඇති බවයි.
යුක්රේන යුද්ධය සිව්වන වසරටත් ඇදී යමින් පවතින පසුබිමක, ඉරාන න්යෂ්ටික අර්බුදය සම්බන්ධයෙන් ජිනීවාහිදී ගනු ලබන තීන්දු තීරණ ලෝක සාමය කෙරෙහි සෘජුවම බලපානු ඇත. රාජ්ය තාන්ත්රික සබඳතා සියුම් නූලකින් එල්ලී පවතින මෙම මොහොතේ, දෙපාර්ශවයම සිය හමුදාමය ශක්තිය ප්රදර්ශනය කරමින් සාකච්ඡා මේසයට පැමිණ සිටී.
