රෂිකා හෙන්නායක ජනවාරි 14 , ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
ටැන්සානියාවේ පිහිටි Natron විල එහි ඇති අසාමාන්ය රතු පැහැය සහ ජලයේ අඩංගු අධික ලුණු හා ඛනිජ පදාර්ථ හේතුවෙන් ලොව පුරා ප්රසිද්ධියට පත්ව ඇත.
මෙම විලෙහි ජලයෙහි ඇති දැඩි ක්ෂාරීය ස්වභාවය නිසා එහි ගැවසෙන සතුන්ගේ සිරුරු විනාශ නොවී, ගල් ගැසුණු ස්වරූපයෙන් සංරක්ෂණය වන ආකාරයත්, පුරාණ ඊජිප්තුවේ මමී සැකසීමට යොදාගත් රසායනික ද්රව්ය මෙහි ස්වාභාවිකවම පවතින බැවින්, මියයන සතුන්ගේ සිරුරු කාලයත් සමඟ වියළී තද ස්වභාවයට පත්වෙයි.
එසේ වුවද, මෙම විනාශකාරී පරිසරය තුළ ෆ්ලැමින්ගෝ පක්ෂීන් සහ විශේෂිත ඇල්ගී වර්ග ආරක්ෂිතව ජීවත් වන බව මෙහි සඳහන් වේ. ගිනි කඳු ක්රියාකාරකම් ඇතුළු ස්වාභාවික හේතූන් මත නිර්මාණය වූ මෙම විල, සොබාදහමේ පවතින අද්භූත මෙන්ම මාරාන්තික සුන්දරත්වය මැනවින් නිරූපණය කරයි.
ටැන්සානියාවේ පිහිටි නෙට්රෝන් විල (Lake Natron) යනු එහි ඇති සුවිශේෂී රතු පැහැය සහ සතුන් “ගල් බවට පත් කිරීමේ” හැකියාව නිසා ලොව පුරා ප්රසිද්ධියට පත් වූ අද්භූත විලකි.
මේ සූදානම විල පිළිබඳ විස්තරාත්මක තොරතුරු කිහිපයක් ගෙන එන්නයි....
විලෙහි ආරම්භය සහ පිහිටීම
නෙට්රෝන් විල පිහිටා ඇත්තේ උතුරු ටැන්සානියාවේ දුරස්ථ ප්රදේශයක වන අතර, එය නැගෙනහිර අප්රිකාවේ ඇති ක්ෂාරීය (alkaline) විල් දෙකෙන් එකකි. මීට වසර මිලියන 1.5කට පමණ පෙර ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් සහ භූ තැටි චලනයන් හේතුවෙන් මෙම විල නිර්මාණය වී ඇත. මෙයට දකුණු දෙසින් 'දෙවියන්ගේ කන්ද' ලෙස හඳුන්වන Ol Doinyo Lengai ගිනි කන්ද පිහිටා තිබේ.
රතු පැහැයට හේතුව
මෙම විලෙහි කැපී පෙනෙන රතු පැහැය ඇති වීමට ප්රධාන හේතු කිහිපයක් බලපායි
- විලෙහි අඩංගු අධික ලවණ සහ ඛනිජ ලවණ සාන්ද්රණය.
- ලුණු සහිත පරිසරයක ජීවත් වීමට කැමති haloarchaea වැනි ක්ෂුද්ර ජීවීන්.
- විලෙහි වර්ධනය වන සයනොබැක්ටීරියා (cyanobacteria) හෙවත් නිල්-කොළ ඇල්ගී වර්ග.
සතුන් "ගල්" වන්නේ කෙසේද?
මෙම විලෙහි ජලය ස්පර්ශ වන සතුන් ගල් ගැසුණු ස්වරූපයක් ගන්නා බව පැවසේ.
මෙයට විද්යාත්මකව හේතු වන්නේ:
- අධික ක්ෂාරීය බව: මෙහි ජලයේ pH අගය 10.5ක් පමණ වන අතර, එයට හුරු නොවූ සතුන්ගේ ඇස් සහ සම පිළිස්සීමට මෙය සමත් වේ.
- සෝඩියම් කාබනේට්: විලෙහි අධික ලෙස අඩංගු සෝඩියම් කාබනේට්, පැරණි ඊජිප්තුවේ මළ සිරුරු මමිකරණය (mummify) කිරීමට භාවිතා කළ රසායනිකයකි. මෙය මියගිය සතුන්ගේ සිරුරු දිරාපත් වීමට ඉඩ නොදී ආරක්ෂා කරයි.
- විජලනය:
ජලය මගින් සිරුරේ ඇති මේදය සහ තෙතමනය උරා ගැනීම නිසා සිරුරු දැඩි වී සංරක්ෂණය වේ.
විලෙහි ඇති ජීවය
මෙය මාරාන්තික විලක් ලෙස හැඳින්වුවද, එය ජීවයෙන් තොර ස්ථානයක් නොවේ. අනෙකුත් සතුන්ට මෙම ජලය අහිතකර වුවද, ලෙසර් ෆ්ලෙමින්ගෝ (lesser flamingos) පක්ෂීන් මිලියන ගණනින් මෙහි පැමිණෙන්නේ ඔවුන්ගේ බෝවීමේ මධ්යස්ථානයක් ලෙසයි. මෙම විල අනෙකුත් විලෝපිකයන්ට භයානක බැවින් ෆ්ලෙමින්ගෝ පක්ෂීන්ට කිසිදු බාධාවකින් තොරව තම වර්ගයා බෝ කිරීමට මෙය ආරක්ෂිත තෝතැන්නක් වී ඇත.
මීට අමතරව, විල අවට ප්රදේශවල වයිල්ඩ්බීස්ට් (wildebeest), පැලිකන් සහ පැස්බරුන් වැනි සතුන් ද දැකගත හැකි නමුත්, ඔවුන් සාමාන්යයෙන් ජීවත් වන්නේ විල අවට ඇති මිරිදිය වගුරු බිම් ආශ්රිතවයි.
ලෙසර් ෆ්ලෙමින්ගෝ (Lesser Flamingos) පක්ෂීන් නෙට්රෝන් විලෙහි පවතින අතිශය දුෂ්කර සහ විෂ සහිත පරිසරයට ඔරොත්තු දීම සඳහා සුවිශේෂී ක්රමවේද භාවිතා කරන බවද වාර්තා වේ.
- පරිසරයට හැඩගැසීම (Adaptation): නෙට්රෝන් විලෙහි ජලය pH අගය 10.5ක් තරම් ඉහළ ක්ෂාරීය මට්ටමක පවතින අතර, එයට හුරු නොවූ සතුන්ගේ ඇස් සහ සම පිළිස්සීමට එම ජලය සමත් වේ. කෙසේ වෙතත්, මෙම පක්ෂීන් එවැනි අන්තගාමී පරිසරයකට අනුවර්තනය වී (adapted) සිටින බැවින් ඔවුන්ට එහි ජීවත් වීමට හැකියාව ලැබී ඇත.
- ප්රධාන ආහාර ප්රභවය: මෙම විලෙහි අධික ලවණතාවය මත වර්ධනය වන සයනොබැක්ටීරියා (cyanobacteria) හෙවත් නිල්-කොළ ඇල්ගී වර්ග අනුභව කිරීමට ෆ්ලෙමින්ගෝ පක්ෂීන් පුරුදුව සිටිති. ඔවුන් මෙම ඇල්ගී තම ආහාරය ලෙස ලබා ගන්නා අතර, එමගින් ඔවුන්ට අවශ්ය පෝෂණය මෙම පරිසරය තුළදීම සපයා ගනී.
- විලෝපිකයන්ගෙන් ආරක්ෂාව: විලෙහි ඇති ජලය අනෙකුත් සතුන්ට මාරාන්තික වීම ෆ්ලෙමින්ගෝ පක්ෂීන්ට වාසියක් වී ඇත. එහි ජලයට බියෙන් අනෙකුත් විලෝපිකයන් (predators) නොපැමිණෙන බැවින්, ෆ්ලෙමින්ගෝ පක්ෂීන්ට කිසිදු බාධාවකින් තොරව තම වර්ගයා බෝ කිරීමට (breeding ground) මෙය ආරක්ෂිත මධ්යස්ථානයක් වී තිබේ.
බෝවන සමයේදී මිලියන ගණනින් මෙම පක්ෂීන් පැමිණීම නිසා රතු පැහැති විල තවදුරටත් රෝස සහ තද රතු පැහැයෙන් දිස්වන බව මූලාශ්ර සඳහන් කරයි. මෙම පක්ෂීන් විලෙහි ජීවත් වුවද, අනෙකුත් පක්ෂීන් වන මාළු කොක්කු (fish eagles) සහ පරෙවියන් වැනි සතුන් ජීවත් වන්නේ විල අවට ඇති මිරිදිය වගුරු බිම් ආශ්රිතව බව පෙනේ.
Ol Doinyo Lengai (ඕල් ඩොයින්යෝ ලෙන්ගායි) ගිනිකන්ද නෙට්රෝන් විලෙහි පැවැත්මට සහ එහි ඇති සුවිශේෂී රසායනික ස්වභාවයට සෘජුවම බලපාන ආකාරය
- පොදු ආරම්භය: මීට වසර මිලියන 1.5කට පමණ පෙර සිදු වූ ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් සහ භූ තැටි චලනයන් හේතුවෙන් නෙට්රෝන් විල මෙන්ම, එයට දකුණු දෙසින් පිහිටි Ol Doinyo Lengai ගිනිකන්ද ද නිර්මාණය විය. මාසායි (Maasai) භාෂාවෙන් මෙහි තේරුම ‘දෙවියන්ගේ කන්ද’ යන්නයි.
- ඛනිජ ලවණ සැපයීම:
මෙම විලෙහි ඇති අධික ලවණ සහ ඛනිජ ප්රමාණයට ප්රධානතම හේතුව ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් වේ. විශේෂයෙන්ම, සතුන් මමිකරණය වීමට බලපාන කැල්සියම් බයිකාබනේට් සහ සෝඩියම් කාබනේට් වැනි රසායනික ද්රව්ය විලට එකතු වන්නේ මෙම ගිනිකඳු ක්රියාවලීන් මගිනි. - උණුදිය උල්පත්:
මෙම ඛනිජ ද්රව්ය අවට කඳුකරයේ සිට විලට ගලා එන අතර, උණුදිය උල්පත් (hot springs) හරහා ද විලෙහි පතුලේ සිට ජලයට නිරන්තරයෙන් රසායනික ද්රව්ය එකතු වේ. - මාරාන්තික බව වැඩි කිරීම:
ගිනිකඳු ක්රියාකාරකම් හේතුවෙන් විලට ලැබෙන මෙම අධික ඛනිජ සාන්ද්රණය නිසා විලෙහි ජලය අතිශය ක්ෂාරීය (pH අගය 10.5) සහ මාරාන්තික තත්ත්වයට පත් වී ඇත.
කෙටියෙන් පවසතොත්, Ol Doinyo Lengai ගිනිකන්ද නෙට්රෝන් විලෙහි “ගල් කරන” ගුණය සහ එහි රතු පැහැයට අවශ්ය රසායනික පදනම සපයන ප්රධාන සාධකය වේ.
Ol Doinyo Lengai ගිනිකන්ද ආශ්රිත ස්වභාවික ක්රියාවලීන් සහ අවට කඳුකරයෙන් නෙට්රෝන් විලට ප්රධාන වශයෙන් ලැබෙන ඛනිජ වර්ග වන්නේ කැල්සියම් බයිකාබනේට් (calcium bicarbonate) සහ සෝඩියම් කාබනේට් (sodium carbonate) ය.
මෙම ඛනිජ වර්ග විලට බලපාන ආකාරය පිළිබඳ වැඩිදුර තොරතුරු මෙසේය
- පැමිණෙන මාර්ග: මෙම ලවණ සහ ඛනිජ වර්ග අවට කඳුකරයේ සිට විලට ගලා එන අතර, විල පතුලේ පිහිටි උණුදිය උල්පත් (hot springs) හරහා ද ජලයට එකතු වේ.
- සංරක්ෂණ ගුණය: මෙහි ඇති සෝඩියම් කාබනේට්, අතීත ඊජිප්තුවේ මළ සිරුරු මමිකරණය (mummify) කිරීමට භාවිතා කළ රසායනික ද්රව්යයකි. එමගින් විලෙහි මියයන සතුන්ගේ සිරුරු දිරාපත් නොවී “ගල් ගැසුණු” ස්වභාවයකින් ආරක්ෂා කර ගැනීමට උපකාරී වේ,.
- වර්ණය: මෙම ඛනිජ සහ ලවණ වර්ග, එහි ජීවත් වන ක්ෂුද්ර ජීවීන් සමඟ එක්ව විලට එම සුවිශේෂී රතු පැහැය ලබා දීමට දායක වේ,.
මෙම රසායනික ද්රව්ය නිසා විලෙහි ජලය අධික ලෙස ක්ෂාරීය (pH අගය 10.5) වී ඇති අතර, එයට හුරු නොවූ සතුන්ගේ ඇස් සහ සම පිළිස්සීමට පවා මෙම ජලය සමත් වේ.
සෝඩියම් කාබනේට් මමිකරණයට (mummification) දායක වන විද්යාත්මක පදනම මූලාශ්රවලට අනුව ප්රධාන කරුණු තුනක් ඔස්සේ පැහැදිලි කළ හැකිය
- සංරක්ෂකයක් ලෙස ක්රියා කිරීම: සෝඩියම් කාබනේට් යනු මියගිය සිරුරු දිරාපත් වීම වළක්වන ප්රබල සංරක්ෂකයක් (preservative) වේ. මෙම ගුණය නිසාම අතීත ඊජිප්තුවේ මළ සිරුරු මමිකරණය කිරීම සඳහා මෙම රසායනිකය බහුලව භාවිතා කර ඇත.
- තෙතමනය සහ මේදය උරා ගැනීම: සෝඩියම් කාබනේට් මිශ්ර ජලය සිරුරක ස්පර්ශ වූ විට, එමගින් සිරුරේ පටකවල ඇති මේදය සහ තෙතමනය උරා ගනු ලබයි.
- විජලනය සහ දැඩි වීම: ඉහත ක්රියාවලිය හේතුවෙන් සිරුර සම්පූර්ණයෙන්ම විජලනය (dehydration) වන අතර, එමගින් සිරුර දිරාපත් වීම නතර වී එය දැඩි (stiff) ස්වභාවයකට පත් වේ.
නෙට්රෝන් විලෙහි පවතින ඉහළ උෂ්ණත්වය සතුන්ගේ මමිකරණ ක්රියාවලිය සඳහා ප්රබල බලපෑමක් ඇති කරන බව සහ එහි බලපෑම ප්රධාන වශයෙන් පහත ආකාරවලින් සිදු වේ.
- සීඝ්ර විජලනය: ගිම්හාන කාලයේදී විලෙහි උෂ්ණත්වය සෙල්සියස් අංශක 41 (41°C) තරම් ඉහළ අගයක් දක්වා ඉහළ යා හැකිය. මෙම අධික තාපය, විලෙහි ඇති සෝඩියම් කාබනේට් සහ අනෙකුත් ලවණ සමඟ එක්ව සතුන්ගේ සිරුරුවල ඇති තෙතමනය සහ මේදය (moisture and fat) සීඝ්රයෙන් උරා ගැනීමට කටයුතු කරයි.
- පටක වියළීම සහ දැඩි වීම: අධික උෂ්ණත්වය හේතුවෙන් සිරුරු වේගයෙන් විජලනය (dehydration) වන අතර, එමගින් සිරුරේ මස් සහ පිහාටු වියළී ගොස් (desiccated) සිරුර දැඩි ස්වභාවයකට පත් වේ,. සාමාන්යයෙන් මළ සිරුරක් දිරාපත් වීමට අවශ්ය තෙතමනය මෙම අධික තාපය සහ රසායනික ක්රියාවලිය මගින් ඉවත් කරන බැවින් සිරුර “ගල් ගැසුණු” ස්වරූපයෙන් ආරක්ෂා වේ,.
- සංරක්ෂණ ක්රියාවලිය වේගවත් කිරීම: සොඩියම් කාබනේට් සංරක්ෂකයක් ලෙස ක්රියා කරන අතරතුර, විලෙහි පවතින උෂ්ණත්වය එම රසායනික ක්රියාවලිය තීව්ර කරමින් සිරුරු දිරාපත් වීමට ඉඩ නොදී මමිකරණය වීමට අවශ්ය පරිසරය සකස් කරයි,.
මීට අමතරව, පියවි ඇසට නොපෙනෙන Haloarchaea සහ සයනොබැක්ටීරියා (Cyanobacteria) වැනි ලුණු ප්රිය කරන ක්ෂුද්ර ජීවීන් ද මෙම විෂ සහිත ජලය තුළ බහුලව ජීවත් වෙති.
