ට්‍රම්ප්ට කකුල් මාට්ටු වැටුණු තැන!

ආශිකා බ්‍රාහ්මණ

කොළඹ LNW:ඉරානයේ රාජ්‍ය විරෝධී විරෝධතා මේ වන විට යම් සමනය වීමකට පත් වුවද ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනිගේ රජය විසින් අත්අඩංගුවට ගෙන සිටින විරෝධතාකරුවන් කෙරෙහි දක්වමින් තිබෙන ආකල්පය මත ඉරාන භූමිය තවමත් එම උණුසුම පහව ගොස් නැත.

ඉරානයේ මානව හිමිකම් සංවිධානය පවසන්නේ විරෝධතා හේතුවෙන් ආරක්ෂක නිලධාරීන් ඇතුළුව 3428ක් මරණයට පත්ව ඇති බවයි.

තවත් දසදහස් ගණනක් රාජ්‍ය අත්අඩංගුවේ පසුවෙයි.

ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ඉරාන රජය පැහැදිලි ප්‍රකාශයක් කර තිබුණි.

ඉරාන බලධාරීන් පවසන්නේ ඩිජිටල් අවහිරයක් මධ්‍යයේ වුවද එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් සමඟ අදහස් හුවමාරු කර ගනිමින් මෑත කාලීනව රටපුරා විරෝධතා ඇවිළු අත්අඩංගුවට ගෙන සිටින “කැරලිකරුවන්ට” දැඩි දඬුවම් ලබා දෙන බවයි.

“සාධාරණීකරණයකින් තොරව, අපි සහනය ලැබීමට සුදුසු නොවන කෙනෙකුට සහනය ලබා දෙන්නේ නම්, අපි යුක්තියට පටහැනිව ක්‍රියා කර ඇත,” යනුවෙන් ඉරානයේ අධිකරණ ප්‍රධානී Gholam-Hossein Mohseni-Ejei සිය X ගිණුමේ සටහනක් තබමින් විරෝධතාකරුවන් සම්බන්ධ අනාගත අනතුර ගැන ප්‍රකාශ කර තිබුණි.

පසුගිය ඉරිදා වන විට ඉරානයේ අන්තර්ජාල සම්බන්ධතාවල යම් සාධනීය තත්ත්වයක් පැවතියද බහුතරයක් ප්‍රදේශවලට අන්තර්ජාල සම්බන්ධතා සම්පූර්ණයෙන් ඇණහිට පැවති බවට විදෙස් මාධ්‍ය වාර්තා කර තිබුණි.

කෙසේවෙතත් ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා කෙරෙහි වූ විරෝධතාව ඉරාන භූමිය තුළ තවදුරටත් පැවතීම මේ මොහොතේ ඉරානය තුළ පවතින විශේෂත්වයයි.

ඉරාන ජනාධිපති, අධිකරණ ප්‍රධානී සහ පාර්ලිමේන්තු ප්‍රධානී යන තිදෙනාම අවධාරණය කර ඇත්තේ ”මිනීමරුවන් සහ ත්‍රස්තවාදී රාජද්‍රෝහීන්” තීරණාත්මක ක්‍රියාමාර්ගවලට මුහුණ දෙන බවත්, විදේශීය බලවතුන් විසින් විරෝධතා දැක්වීමට “රැවටනු ලැබූ” පුද්ගලයින්ට බලධාරීන් විසින් පෙන්වන “ඉස්ලාමීය අනුකම්පාවෙන්” ප්‍රයෝජන ගත හැකි බවත්ය.

මෙම පසුබිම් මත විරෝධතාවලට සහය දීම සම්බන්ධයෙන් ඉරාන බලධාරීන් එක්සත් ජනපදයට සහ ඊශ්‍රායලයට තවදුරටත් දොස් පවරමින් පසුවෙයි.

ඉරානයේ විරෝධතා හමුවේ එක්සත් ජනපද ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් පැවසුවේ විරෝධතාකරුවන් ඝාතනය වන්නේ නම් ඉරානය ගැන තීන්දුවක් ගැනීමට සිදුවන බවයි.

ඉරානය සමඟ වාණිජ සබඳතා පවත්වන රටවල්වලට ඇමරිකාව විසින් 25%ක අතිරේක තීරු බද්දක් පැනවීමටද ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා කටයුතු කර තිබේ.

ජනාධිපති ට්‍රම්ප් පවසා තිබුණේ විරෝධතාකරුවන් විසින් රාජ්‍ය ආයතන අල්ලාගත යුතු බවත් වසර 37ක කමේනි පාලනය අවසන් කිරීමට මේ මොහොත යොදාගත යුතු බවත්ය.

දෙසැම්බර් 28 වන දින ටෙහෙරාන් නගරයේ සාප්පු හිමියන් විසින් විරෝධතා අවුළුවන ලද දා සිට දස දහස් ගණනක් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇති බව විශ්වාස කෙරෙන අතර, රාජ්‍ය බලධාරීන් සෑම දිනකම පාහේ නව අත්අඩංගුවට ගැනීම් නිවේදනය කරමින් පසුවෙයි.

කෙසේවෙතත් ඉරානය සහ එක්සත් ජනපදය අතර ඉතිහාස ගත නුරුස්නා ස්වභාවයක් පවතින අතර එක්සත් ජනපදයේ සම්බාධකවලට පවා ඉරානය මුහුණ දී තිබේ.

ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද ප්‍රතිපත්තිය: සම්බාධක සහ ට්‍රම්ප් පාලනයේ ස්ථාවරය

එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර දශක ගණනාවක් පුරා විහිදෙන සබඳතාව, ගැටුම්, අවිශ්වාසය සහ සංකීර්ණ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික උපමාරුවලින් සමන්විත එකකි. මෙම සබඳතාවේ කේන්ද්‍රීය අංගයක් ලෙස එක්සත් ජනපදය විසින් ඉරානයට එරෙහිව පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක, එනම් “ආර්ථික රාජ්‍යතාන්ත්‍රික කලාව” (Economic Statecraft) ප්‍රධාන මෙවලමක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වේ.

1.ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සම්බාධකවල ඓතිහාසික පසුබිම

ජාත්‍යන්තර සබඳතාවලදී, ආර්ථික සම්බාධක යනු යම් රාජ්‍යයක හැසිරීම වෙනස් කරවීම සඳහා යොදාගනු ලබන බලහත්කාරී රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකත්වයේ (Coercive Diplomacy) ප්‍රබල මෙවලමකි. ඉරානය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, එක්සත් ජනපදය මෙම උපකරණය උපායමාර්ගිකව භාවිතා කර ඇත්තේ ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික අභිලාෂයන් පාලනය කිරීම, කලාපීය බලපෑම සීමා කිරීම සහ ත්‍රස්තවාදයට සහාය දීම ලෙස සලකන ක්‍රියාකාරකම් මැඩපැවැත්වීම වැනි අරමුණු ඉටුකර ගැනීම සඳහාය.

ඉරානයට එරෙහිව එක්සත් ජනපදය විසින් සම්බාධක පැනවීමට හේතු වූ ප්‍රධාන ඓතිහාසික සිදුවීම් පහත පරිදි වේ:

1979 ඉරාන විප්ලවය සහ ප්‍රාණ ඇපකරුවන්ගේ අර්බුදය: ඉරාන විප්ලවයෙන් පසු ටෙහෙරානයේ එක්සත් ජනපද තානාපති කාර්යාලයේ නිලධාරීන් ප්‍රාණ ඇපයට ගැනීමත් සමඟ, එක්සත් ජනපදය ඉරානයට එරෙහිව ප්‍රථම වරට පුළුල් සම්බාධක පැනවීය.
ත්‍රස්තවාදයට අනුග්‍රහය දැක්වීමේ චෝදනා: 1980 දශකයේ සිට, ඉරානය ජාත්‍යන්තර ත්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම්වලට අනුග්‍රහය දක්වන බවට චෝදනා කරමින් එක්සත් ජනපදය විසින් විවිධ සම්බාධක පනවන ලදී.

න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන පිළිබඳ මතභේදය: 2000 දශකයේ මුල් භාගයේදී ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන පිළිබඳව මතභේදකාරී තත්ත්වයක් ඇති වීමත් සමඟ, එක්සත් ජනපදය සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික සහ මූල්‍ය අංශ ඉලක්ක කරගනිමින් දැඩි සම්බාධක පැනවීය.

2015 න්‍යෂ්ටික ගිවිසුම (JCPOA): ඉරානය සිය න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන සීමා කිරීමට එකඟ වීම වෙනුවෙන්, මෙම ගිවිසුම හරහා බොහෝ ජාත්‍යන්තර සම්බාධක ඉවත් කරන ලදී.

මෙම ඓතිහාසික පසුබිම, ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ පාලන සමයේදී ඉරානයට එරෙහිව පෙර නොවූ විරූ මට්ටමේ දැඩි සහ ඒකපාර්ශ්වික ප්‍රතිපත්තියක් ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා වේදිකාව සකස් කළේය.

2.ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ ඉරාන ප්‍රතිපත්තිය: “උපරිම පීඩනය”

ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ පාලනාධිකාරය ඉරානය සම්බන්ධයෙන් පෙර පැවති රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ප්‍රවේශයන්ගෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම බැහැරව, “උපරිම පීඩනය” (Maximum Pressure) ලෙස හැඳින්වූ ආක්‍රමණශීලී ප්‍රතිපත්තියක් අනුගමනය කළේය. මෙය, පෙර නොවූ විරූ ආර්ථික පීඩනයක් යෙදවීම මගින්, ඉරාන පාලනයට සිය මූලික ජාතික ආරක්ෂක ගැටලු සම්බන්ධයෙන් සම්පූර්ණ යටත් වීමකට බල කළ හැකි බවට වූ මූලෝපායික ගණනය කිරීමක් මත පදනම් විය. ඉරාන න්‍යෂ්ටික ගිවිසුමෙන් (JCPOA) ඉවත් වීම, 2018 වසරේදී, ට්‍රම්ප් පාලනය 2015 ඉරාන න්‍යෂ්ටික ගිවිසුම (JCPOA) “මූලික වශයෙන් දෝෂ සහිත” ලෙස හඳුන්වමින් එයින් ඒකපාර්ශ්විකව ඉවත් විය. මෙම තීරණයට පදනම් වූ ප්‍රධාන විවේචන වූයේ,

ගිවිසුමේ අඩංගු වූ “හිරු බැස යන වගන්ති” (Sunset Clauses) මගින් කාලයත් සමඟ ඉරානයේ යුරේනියම් පොහොසත් කිරීමේ සීමාවන් ඉවත් වීමට ඉඩ සැලසීම.

ඉරානයේ බැලස්ටික් මිසයිල වැඩසටහන මෙම ගිවිසුමට ඇතුළත් කර නොතිබීම.

මැද පෙරදිග කලාපයේ ඉරානයේ “අහිතකර බලපෑම” සහ ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම්වලට ලබාදෙන සහයෝගය ආමන්ත්‍රණය නොකිරීම.

“උපරිම පීඩනය” යටතේ සම්බාධක නැවත පැනවීම

ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීමත් සමඟ, එක්සත් ජනපදය ඉරානයට එරෙහිව පෙර ඉවත් කර තිබූ සියලු සම්බාධක නැවත පැනවූ අතර, ඊට අමතරව නව, වඩාත් දැඩි සම්බාධක ද ක්‍රියාත්මක කළේය. මෙම ප්‍රතිපත්තියේ බලය රඳා පැවතුණේ ද්විතීයික සම්බාධක (secondary sanctions) මතය. එනම්, ඉරානය සමඟ ව්‍යාපාර කරන ඕනෑම ජාත්‍යන්තර සමාගමක් හෝ රටක් එක්සත් ජනපද මූල්‍ය පද්ධතියෙන් කපා හරින බවට තර්ජනය කිරීමයි. මෙය ඉරානය ගෝලීය වශයෙන් හුදකලා කිරීමට සමත් විය. මෙම ප්‍රතිපත්තියේ ප්‍රකාශිත ඉලක්ක වූයේ:

ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික අවි නිපදවීමේ හැකියාව සම්පූර්ණයෙන්ම නැවැත්වීම.
එරට බැලස්ටික් මිසයිල වැඩසටහන සීමා කිරීම.
මැද පෙරදිග කලාපයේ ඉරානයේ දේශපාලන සහ හමුදාමය බලපෑම අඩු කිරීම.
ත්‍රස්තවාදී කණ්ඩායම් සඳහා වන ඉරාන සහයෝගය නතර කිරීම.
මෙම “උපරිම පීඩනය” යටතේ ක්‍රියාත්මක වූ සම්බාධක ඉරානයේ ආර්ථිකයට සහ සමාජයට කෙතරම් ගැඹුරින් බලපෑවේ ද යන්න විශ්ලේෂණය කිරීම අතිශයින් වැදගත් වේ.

3.ප්‍රධාන සම්බාධක සහ ඒවායේ බලපෑම
ට්‍රම්ප් පාලන සමයේදී පැනවූ දැඩි සම්බාධක, ඉරානයේ ආර්ථිකයේ සෑම අංශයකටම පාහේ සෘජු හා විනාශකාරී බලපෑමක් එල්ල කළේය. මෙමගින් ඉරාන රජයට පමණක් නොව, එරට සාමාන්‍ය ජනතාවට ද දැඩි පීඩනයක් ඇති විය.

සම්බාධක ක්ෂේත්‍රය සහ ඉරානයට සිදු වූ බලපෑම මෙලෙස දැක්විය හැකිය.

තෙල් අපනයනය
2018දී දිනකට බැරල් මිලියන 2.5ක්ව පැවති ඉරානයේ තෙල් අපනයනය, 2020 වන විට දිනකට බැරල් 400,000කටත් වඩා අඩු මට්ටමකට කඩා වැටුණි. මෙය දරුණු අයවැය හිඟයකට සහ ආර්ථික කඩාවැටීමකට (2018-2019 කාලයේදී දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය 6%ට වඩා වැඩි අගයකින් සංකෝචනය වීම) හේතු විය.

මූල්‍ය සහ බැංකු පද්ධතිය
ද්විතීයික සම්බාධක හේතුවෙන් ඉරාන බැංකු ජාත්‍යන්තර SWIFT ගෙවීම් පද්ධතියෙන් විසන්ධි වූ අතර, ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සහ මූල්‍ය ගනුදෙනු අඩාල විය. දරුණු විදේශ විනිමය හිඟයක් සහ අධි-උද්ධමනයක් ඇති විය.

මූලික පුද්ගලයින් සහ ආයතන
ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකාය (IRGC) වැනි ප්‍රධාන ආරක්ෂක සහ දේශපාලන ආයතන මෙන්ම, ඉරානයේ උත්තරීතර නායකයා ඇතුළු ඉහළ පෙළේ නිලධාරීන් ඉලක්ක කර සම්බාධක පැනවිණි.

මෙම ආර්ථික පීඩනය ඉරානයේ අභ්‍යන්තර දේශපාලන ගතිකත්වය ද තීරණාත්මක ලෙස වෙනස් කළේය. න්‍යෂ්ටික ගිවිසුම හරහා බටහිර සමඟ සබඳතා වැඩිදියුණු කිරීමට උත්සාහ කළ ජනාධිපති රොහානි වැනි මධ්‍යස්ථ මතධාරීන්ගේ දේශපාලන ස්ථාවරය දුර්වල විය. ඒ වෙනුවට, එක්සත් ජනපදය සමඟ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතා පැවැත්වීම පිළිබඳව සැමවිටම සැකයෙන් පසුවූ දැඩි මතධාරී කන්ඩායම්වල බලය තහවුරු විය. ආර්ථික දුෂ්කරතා හේතුවෙන් රට පුරා මහජන විරෝධතා ඇති වුවද, පාලනය බිඳ වැටෙනවා වෙනුවට එය වඩාත් දැඩි ප්‍රතිපත්තිමය ස්ථාවරයකට තල්ලු විය.

ඒ අනුව ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් පාලනයේ “උපරිම පීඩනය” ප්‍රතිපත්තිය, ඉරානයට එරෙහි එක්සත් ජනපද සම්බාධක ඉතිහාසයේ වඩාත්ම දැඩි සහ ඒකපාර්ශ්වික ප්‍රවේශය ලෙස හැඳින්විය හැකිය. මෙම ප්‍රතිපත්තිය ඉරානයේ ආර්ථිකය බරපතල ලෙස අඩපණ කිරීමට සමත් වූ නමුත්, එක්සත් ජනපදයේ ප්‍රධාන විදේශ ප්‍රතිපත්තිමය අරමුණු ඉටු කර ගැනීමේදී එහි සාර්ථකත්වය අතිශයින් විවාදාත්මකය.

මෙම ප්‍රතිපත්තියේ සාර්ථකත්වය පිළිබඳ විවාදය දෙආකාරයකින් විග්‍රහ කළ හැකිය. එහි වාසි ලෙස ආධාරකරුවන් පෙන්වා දෙන්නේ, මෙමගින් ඉරානයේ ආර්ථිකය දුර්වල කර, කලාපීය ප්‍රොක්සි කණ්ඩායම් සඳහා අරමුදල් සැපයීමේ හැකියාව සීමා කිරීමට හැකි වූ බවයි. එහෙත්, විවේචකයන් තර්ක කරන්නේ, ඉරානය “වඩා හොඳ ගිවිසුමක්” සඳහා නැවත සාකච්ඡා මේසයට ගෙන්වා ගැනීමේ මූලික අරමුණ ඉටු කර ගැනීමට එය අපොහොසත් වූ බවයි. තවද, එය ඉරානය න්‍යෂ්ටික ගිවිසුමේ සීමාවන් ඉක්මවා යමින් සිය න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන වේගවත් කිරීමට තල්ලු කළ අතර, කලාපීය අස්ථාවරත්වය තවත් වැඩි කළ බව ඔවුහු පෙන්වා දෙති.

අවසාන විග්‍රහයේදී, “උපරිම පීඩනය” ව්‍යාපාරය, සිය පැවැත්මට අත්‍යවශ්‍ය යැයි සලකන මූලෝපායික අරමුණු සහිත රාජ්‍යයකට එරෙහිව ආර්ථික බලහත්කාරීත්වය යෙදවීමේ සීමාවන් පිළිබඳ පැහැදිලි නිදර්ශනයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි. එය, නූතන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික කලාව තුළ පීඩනය සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකත්වය අතර පවතින සදාකාලික ආතතිය ඉස්මතු කර දක්වයි.

ඒ අනුව මෙම රාජ්‍යතාන්ත්‍රික ඝට්ටන හමුවේ සාමාන්‍ය ජනතාවටද ගැලවීමක් නොමැත. ලෝක බලවතුන්ගේ හෝ දෙවියන්ගේ නාමයෙන් ඔවුන් සදාකාලිකවම මේ බල සූත්‍රයේ එහෙට මෙහෙට ජේදනය වෙමින් පසුවෙයි. ඉරාන මුදල් ඒකකයේ බිඳවැටීම සහ ආර්ථික අවපාලනය පිළිබඳ කලකිරීම ඉරානයේ උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනිගේ නීත්‍යානුකූලභාවය පිළිබඳ අර්බුදයක් දක්වා ව්‍යාප්ත වුවද විරෝධතාකරුවන්ගේ අරමුණ ජයගැනීම වෙනුවට පැවති පාලනය තවදුරටත් ස්ථාවර වීම නැවත එම භූමියේ සිදුව තිබේ. එහෙයින් මෙකී සීමාවෙන් එහා දේශපාලන පිටියේ පන්දු එහෙට මෙහෙට වීම ගැන තර්කානුකූලව අවබෝධකර ගැනීමේ අවශ්‍යතාව පවතියි.