රෂිකා හෙන්නායක අගෝස්තු 29, කොළඹ LNW :
2026 අගෝස්තු මස අවසාන සතිය හිමාලය ආශ්‍රිත කලාපයට අතිශය මාරාන්තික කාලපරිච්ඡේදයක් විය. පසුගිය බදාදා සිදුවූ දැවැන්ත ග්ලැසියර කඩා වැටීමත් සමඟ ඇති වූ විනාශකාරී ගංවතුර සහ මඩ සහිත නායයෑම් හේතුවෙන් මේ වන විට නේපාලයෙන් සහ ටිබෙට් කලාපයෙන් පුද්ගල මරණ 584ක් වාර්තා වී ඇති අතර, තවත් 2,400කට අධික පිරිසක් අතුරුදහන්ව සිටිති.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ස්වභාවික ව්‍යසනය තවමත් නිම වී නොමැත. මෙම මාරාන්තික ගංවතුරෙන් පසු ගංගා නිම්න හරස් වීමෙන් අලුතින් නිර්මාණය වී ඇති “බාධක විල්” (Barrier Lakes) හේතුවෙන් පහළ ප්‍රදේශවලට දෙවන වරටත් දරුණු තර්ජනයක් එල්ල වෙමින් පවතී.
එකක් නොව දෙකක්: අලුතින් බිහි වූ විල් යුගලය
පසුගිය දින කිහිපය තුළ සිදු කළ චන්ද්‍රිකා සහ ගුවන් නිරීක්ෂණ මගින් තහවුරු වී ඇත්තේ මෙම ආපදාව හේතුවෙන් අලුතින් විල් දෙකක් නිර්මාණය වී ඇති බවයි. මෙය හිමාලය වැනි සංවේදී පරිසර පද්ධතියක අනතුරුදායක බව දෙගුණ කරන්නකි.
- ඉහළ ප්‍රදේශයේ විල (චීන සීමාව): ග්ලැසියරය කඩා වැටුණු ස්ථානයට ආසන්නව පිහිටා ඇත. ග්ලැසියරය දියවීමෙන් මතු වූ ජලය ස්වභාවිකව බැස යාමට තිබූ මාර්ග අවහිර වීමෙන් මෙම විල නිර්මාණය වී තිබේ.
- පහළ ප්‍රදේශයේ විල (නේපාල සීමාව): ලිහෙන්දේ (Lhende) ගංගා පද්ධතියේ, චෝචෙන් ඛෝලා (Chhochen Khola) සහ පුරේපු සෑන්ග්පෝ (Purepu Tsangpo) යන ගංගා දෙක එක්වන ස්ථානය ආසන්නයේ මෙම විශාල විල නිර්මාණය වී ඇත. දැවැන්ත හිම සහ ගල් කඩා වැටීමකින් (Ice-rock avalanche) නිම්නය අවහිර වීමෙන් මෙම “හිම සහ ගල් අවසාදිත බාධක විල” නිර්මාණය විය.
ස්වභාවික වේල්ලක ඇති භයානකකම
මෙම නව විල් පාලනය කරන වේලි මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ කොන්ක්‍රීට් බැම්මකට වඩා හාත්පසින්ම වෙනස්ය. ඒවා ලිහිල් පස්, අයිස් කැබලි සහ ගල් හා පස් අවශේෂ (Debris) වලින් සැදුම්ලත් අතිශය අස්ථාවර බාධක වේ. චීන ජල සම්පත් අමාත්‍යාංශය අනතුරු අඟවන්නේ මෙම විල තුළ දැනටමත් ජලය ඝන මීටර් මිලියන 1.5 සිට 2 දක්වා ප්‍රමාණයක් රැඳී ඇති බවයි. මෙය සාමාන්‍ය ඔලිම්පික් පිහිනුම් තටාක 1,200ක ජල ප්‍රමාණයට සමාන වේ.
මෙහි ඇති බරපතලම තර්ජනය නම්, ඉදිරි දින තුන ඇතුළත තවත් ඝන මීටර් මිලියන 3ක ජල ප්‍රමාණයක් මෙම විලට ගලා එනු ඇතැයි අපේක්ෂා කිරීමයි. ත්‍රිභුවන් විශ්වවිද්‍යාලයේ සහකාර මහාචාර්ය පවන් භට්ටාරායි (Pawan Bhattarai) මෙම තත්ත්වය “ප්‍රපාතනය වන ව්‍යසනයක්” ලෙස විග්‍රහ කරමින් මෙසේ පවසයි:
"මෙම අනතුරේ ස්වභාවය වන්නේ විලෙහි ප්‍රමාණයට වඩා එහි ඇති ස්වභාවික වේල්ල ඕනෑම මොහොතක බිඳී යාමට ඇති හැකියාවයි. මෙවැනි අතිශය බෑවුම් සහිත නිම්නයක, මෙම අස්ථාවර වේල්ල සුළු වශයෙන් හෝ කැඩී ගියහොත්, පහළ ප්‍රදේශ කරා අධික වේගයෙන් ගලා යන, අවසාදිත හා සුන්බුන් පිරුණු මාරාන්තික ගංවතුරක් නිර්මාණය වනු ඇත. ඒ සඳහා පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමක් ලබා දීමට පවා ලැබෙන්නේ ඉතා සීමිත කාලයකි."
ගලවා ගැනීමේ මෙහෙයුම්වලට එල්ල වූ බාධාව
විලෙහි ජල මට්ටම අනතුරුදායක ලෙස ඉහළ යාම හේතුවෙන් පසුගිය සිකුරාදා (අගෝස්තු 28) රසුවා (Rasuwa) දිස්ත්‍රික්කයේ සහන මෙහෙයුම් තාවකාලිකව නතර කිරීමට බලධාරීන්ට සිදු විය. ජල මට්ටම ඉහළ යාම සහන සේවකයින්ගේ ජීවිතවලට මෙන්ම, පහළ ප්‍රදේශවල පිහිටි ජල විදුලි උමං මාර්ග තුළ සිටින සේවකයින්ට සහ දිවි ගලවා ගත් පිරිස්වලට දැඩි තර්ජනයක් එල්ල කරයි.
ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ දත්ත අනුව සෞඛ්‍ය මධ්‍යස්ථාන හයකට හානි සිදුව ඇති අතර සෞඛ්‍ය සේවකයින් අට දෙනෙකු ද අතුරුදහන්ව ඇත. නේපාල රජය දැනට විදේශ ආධාර ප්‍රතික්ෂේප කරමින් තම ආරක්ෂක අංශ සහන මෙහෙයුම් සඳහා යොදවා තිබුණද, ඉහළින් එන නව ගංවතුර තර්ජනය මෙම මෙහෙයුම්වල සාර්ථකත්වය තීරණය කරනු ඇත.
නොපෙනෙන බාධක සහ තාක්ෂණික අභියෝග
භූ විද්‍යාත්මකව බලන කල, හිමාලය යනු “තරුණ” සහ අතිශය අස්ථාවර කඳුවැටියකි. මෙම අස්ථාවරත්වය නිසාම ග්ලැසියර කඩා වැටීමෙන් පසු එම ප්‍රදේශය පුරා බිහිසුණු හුදකලා ප්‍රපාත සහ ලිහිල් ගල් පර්වත නිර්මාණය වේ. මෙවැනි දුෂ්කර භූමියකට සහන සේවකයින් හෝ බර යන්ත්‍රෝපකරණ රැගෙන යාම ප්‍රායෝගිකව කළ නොහැක්කකි.
චීන ඉංජිනේරුවන් මේ වන විට ඩ්‍රෝන යානා සහ ත්‍රිමාණ ආකෘතිකරණය (3D modelling) වැනි තාක්ෂණික උපක්‍රම භාවිතා කරමින් විලෙහි ස්වභාවය නිරීක්ෂණය කරයි. චීන ඉංජිනේරුවෙකු වන චෙන් හන්ක්සියාඕ (Chen Hanxiao) අවධාරණය කරන්නේ, ග්ලැසියරය කඩා වැටීමෙන් පසු ප්‍රදේශය පුරා බෑවුම් සහිත අතිශය සංකීර්ණ භූ විෂමතාවයක් මතු වී ඇති බැවින් සහන මෙහෙයුම් අතිශය අවදානම් සහගත බවයි.
ඉතිහාසය නැවත ආවර්ජනය වීම
හිමාලය ආශ්‍රිතව ග්ලැසියර කඩා වැටීම සහ ග්ලැසියර විල් පිපිරීමෙන් ඇති වන ගංවතුර (GLOF – Glacial Lake Outburst Floods) නව සංසිද්ධියක් නොවේ. එහෙත් දේශගුණික විපර්යාස හමුවේ මේවායේ වාර ගණන ඉහළ යමින් පවතී.
| වර්ෂය | ප්‍රදේශය | සිදුවීම සහ බලපෑම |
| 2012 | නේපාලය (Seti ගඟ) | ගල් කඩා වැටීමෙන් ගඟ අවහිර වී ඇති වූ මාරාන්තික “Cascading” ගංවතුර. |
| 2016 | ටිබෙට් (Aru Range) | අයිස් ඝන මීටර් මිලියන 68ක් කඩා වැටීමෙන් එඬේරුන් 9 දෙනෙකු මිය යාම. |
| 2022 | පාකිස්තානය (Hunza) | Shishper ග්ලැසියරයේ බාධක විලක් බිඳී යාමෙන් ඇති වූ GLOF තත්ත්වයක්. |
| 2022 | චීනය (Kunlun Mountains) | අයිස් මීටර් 13ක් උසැති රළ පහරක් සමඟ විලකට කඩා වැටීම. |
ස්වභාවික විපත් සම්පූර්ණයෙන් නැවැත්විය නොහැකි වුවත්, නේපාලය සහ චීනය අතර පවතින දේශසීමා සහයෝගීතාවය සහ විධිමත් පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති (Early-warning systems) හරහා ජීවිත හානි අවම කරගත හැකිය. චන්ද්‍රිකා මගින් නිරන්තර නිරීක්ෂණය සහ ගංගා මට්ටම් තත්‍ය කාලීනව (Real-time) නිරීක්ෂණය කිරීම මෙවැනි "ප්‍රපාතනය වන ව්‍යසනයන්" හමුවේ අතිශය තීරණාත්මක වේ.
