රෂිකා හෙන්නායක සැප්තැම්බර් 28, කොළඹ LNW :
ගෝලීය තොරතුරු යුගයේ අප නොසිතන පැත්ත…
සමාජ මාධ්ය ජාලයන්හි දිනපතා සැරිසරන අප සෑම කෙනෙකුම පාහේ නොනවතින තොරතුරු ගංවතුරකට මැදිව සිටිමු. එකිනෙකට පරස්පර පුවත්, සත්යාසත්යභාවය තහවුරු නොකළ පණිවිඩ සහ චේතනාන්විතව නිර්මාණය කළ අසත්ය ප්රචාර හමුවේ, සැබෑ තොරතුර කුමක්දැයි හඳුනා ගැනීම අද වන විට මහත් අභියෝගයක් බවට පත්ව තිබේ.
අප ජීවත් වන්නේ ඇඟිලි තුඩෙන් ලෝකයම ස්පර්ශ කළ හැකි ඩිජිටල් යුගයක වුවද, සත්ය සහ විශ්වසනීය තොරතුරු සොයා ගැනීම පෙර කවරදාටත් වඩා දුෂ්කර වී ඇත. ඩිජිටල් අවකාශයේ තොරතුරු ගංවතුරක් පැවැතියද, ඉන් ජනතාව සැබැවින්ම බලගැන්වෙන්නේ නැත. මන්ද, නිවැරදි දත්ත නොමැතිව තොරතුරු අතිරික්තයක් පමණක් පැවතීමෙන් සිදුවන්නේ සමාජය තව තවත් අස්ථාවර වීමයි.
මෙම තීරණාත්මක අභියෝගයට පිළියම් සෙවීම සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ යුනෙස්කෝව එක්ව සැප්තැම්බර් 28 වන දින “සර්වජන තොරතුරු ප්රවේශය සඳහා වන ජාත්යන්තර දිනය” ලෙස ප්රකාශයට පත් කර ඇත. ගෝලීය දත්ත සහ නිල තොරතුරු මූලාශ්ර පදනම් කරගනිමින්, විශ්වසනීය තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය පිළිබඳව අප සිත්ගන්නා සුළු මෙන්ම ප්රතිපත්තිමය වශයෙන් වැදගත් තීරණාත්මක කරුණු 4ක් පහතින් විශ්ලේෂණය කෙරේ.
තොරතුරු ලැබීම පමණක් ප්රමාණවත් නැත - අවශ්ය වන්නේ "තොරතුරුවල විශ්වසනීයත්වයයි"
2026 වසරේ සමරනු ලබන ජාත්යන්තර දින තේමාව වන්නේ “ඩිජිටල් යුගයේ තොරතුරුවල විශ්වසනීයත්වය රැකගැනීම: තොරතුරු අක්රමිකතාවන්ට විසඳුම් සෙවීමේදී තොරතුරු ප්රවේශයේ කාර්යභාරය” යන්නයි.
වර්තමාන ඩිජිටල් තොරතුරු පරිසර පද්ධතිය තුළ අចេතනිකව පැතිර යන වැරදි තොරතුරු (misinformation) මෙන්ම, ජනතාව නොමඟ යැවීමේ පැහැදිලි චේතනාවෙන් ගොතන ලද අසත්ය තොරතුරු (disinformation) ද සීඝ්රයෙන් ව්යාප්ත වේ. මේ නිසා අන්තර්ජාලයට ප්රවේශයක් තිබීම හෝ දත්ත ප්රමාණයක් ලබාගැනීමට හැකිවීම පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ. සමාජය තුළ අන්යෝන්ය විශ්වාසය ගොඩනැගීමට, ජනතාවට නිවැරදි තීරණ ගැනීමට සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජයක සක්රීයව දායක වීමට නම් කාලෝචිත, තහවුරු කළ හැකි සහ විශ්වසනීය නිල තොරතුරු ලබාගැනීම අත්යවශ්ය වේ.
මෙහිදී රාජ්ය ආයතන මගින් පූර්වක්රියාකාරී ලෙස තොරතුරු හෙළිදරව් කිරීම (proactive disclosure) සුවිශේෂී කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. පුරවැසියන් ඉල්ලීම් කරන තෙක් නොසිට, රජය සතුව පවතින මහජන වැදගත්කමකින් යුත් දත්ත පූර්වක්රියාකාරීව ප්රසිද්ධ කිරීම මගින් තොරතුරු අක්රමිකතාවන්ට ඇති ඉඩකඩ විශාල ලෙස ඇහිරී යයි.
“ඩිජිටල් ලෝකය තුළ තොරතුරු, වැරදි තොරතුරු (misinformation) සහ අසත්ය තොරතුරු (disinformation) පිරී ඉතිරී යන බැවින්, තොරතුරු වෙත ප්රවේශය පමණක් ප්රමාණවත් නොවේ: ජනතාවට කාලෝචිත හා විශ්වසනීය තොරතුරුද අවශ්ය වේ.”
රටවල් 120 ක තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය පරීක්ෂා කරන ගෝලීය “Stress Test” එක
එක්සත් ජාතීන්ගේ තිරසාර සංවර්ධන අභිමතාර්ථයන්හි 16.10.2 නර්ශකය (SDG Indicator 16.10.2) පිළිබඳ භාරකාර ඒජන්සිය වන්නේ යුනෙස්කෝවයි. රාජ්ය තොරතුරු සඳහා මහජන ප්රවේශය ලබාදෙන ප්රතිපත්ති හා නීති සම්පාදනය සහ ඒවා ක්රියාත්මක කිරීම අධීක්ෂණය කිරීමේ වගකීම පැවරෙන්නේ මෙම නර්ශකය යටතේය.
යුනෙස්කෝව මගින් සිදුකළ 2025 සමීක්ෂණයට අනුව ලොව පුරා රටවල් සහ ප්රදේශ 141ක තොරතුරු ප්රවේශය සඳහා නීතිමය ප්රතිපාදන පවතින අතර, රටවල් 123ක් මෙම දත්ත විශ්ලේෂණයට සෘජුවම සහභාගී විය. කෙසේ වෙතත්, ප්රතිපත්තිමය නීති පනවා තිබීම සහ ඒවා ප්රායෝගිකව රාජ්ය යන්ත්රණය තුළ ක්රියාත්මක වීම යනු එකිනෙකට වෙනස් කරුණු දෙකකි.
මෙම නීතිමය ප්රතිපාදන ප්රායෝගිකව ක්රියාත්මක වන්නේ කෙසේදැයි පරීක්ෂා කිරීම සඳහා යුනෙස්කෝ (UNESCO) සහ නීතිය හා ප්රජාතන්ත්රවාදය පිළිබඳ මධ්යස්ථානය (Centre for Law and Democracy – CLD) එක්ව සුවිශේෂී ගෝලීය “Stress Test” එකක් ආරම්භ කර ඇත. තොරතුරු දැනගැනීමේ නීති ක්රියාත්මක වන රටවල් 120ක රාජ්ය අධිකාරීන් වෙත එක හා සමාන තොරතුරු ඉල්ලීම් යොමු කරමින්, එම ආයතනවල ප්රතිචාර දැක්වීමේ වේගය, විනිවිදභාවය සහ කාර්යක්ෂමතාව මැන බලනු ලැබේ. 2025 වසරේදී ආරම්භ කරන ලද මෙම ගෝලීය පරීක්ෂණයේ ප්රමුඛ සොයාගැනීම් 2026 සැමරුම් උත්සවයේදී ලොව හමුවේ අනාවරණය කිරීමට නියමිතය.
"තොරතුරු යනු බලයයි" - ප්රජාතන්ත්රවාදය සහ මාධ්ය නිදහසේ පදනම
තොරතුරු දැනගැනීමේ අයිතිය යනු හුදෙක් පරිපාලනමය නීතියක් පමණක් නොව, සක්රීය පුරවැසිභාවයේ මූලික පදනමයි. නිවැරදි දත්ත සහ තොරතුරුවලින් සන්නද්ධ වූ පුරවැසියාට පමණක්, මැතිවරණයකදී ඡන්දය ප්රකාශ කිරීමේදී මෙන්ම දෛනික සමාජ-ආර්ථික තීරණ ගැනීමේදීත් බුද්ධිමත් තේරීම් සිදුකළ හැකිය.
රජයක් පාලනය වන්නේ කෙසේද, මහජන මුදල් හා බලය භාවිත වන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ තොරතුරු විවෘතව පැවති විට පමණක් රාජ්ය පාලනය වගකීමට හා වගවීම බැඳ තැබිය හැකිය. එමෙන්ම, සර්වජන තොරතුරු ප්රවේශය යනු අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස සහ මාධ්ය නිදහස සමඟ අද්යන්තයෙන්ම බැඳී පවතින අයිතියකි. මහජන යහපත උදෙසා වාර්තාකරණයේ යෙදෙන මාධ්යවේදීන්ට නිල තොරතුරු සොයා යාමට සහ ලබා ගැනීමට ඇති අයිතිය සුරක්ෂිත නොවන්නේ නම්, මාධ්ය නිදහස පවතින්නේ කඩදාසියට පමණි.
"තොරතුරු යනු බලයයි. පුරවැසියන් තමන් පාලනය වන ආකාරය නිවැරදිව දැන සිටින විට පමණක්, රජයන්හි තීරණ සහ ක්රියාමාර්ග සම්බන්ධයෙන් ඒවා වගකීමට බැඳ තැබිය හැකිය."
ඩිජිටල් අර්බුදයට විසඳුම් සෙවීමට සියරා ලියෝන් හි රැස්වන ගෝලීය සමුළුව
2026 සැප්තැම්බර් 28 සිට 30 දක්වා සර්වජන තොරතුරු ප්රවේශය සඳහා වන ජාත්යන්තර දිනය සලකුණු කරමින් පැවැත්වෙන ප්රධාන ගෝලීය සමුළුව සියරා ලියෝන් රාජ්යයේදී පැවැත්වීමට කටයුතු යොදා ඇත.
යුනෙස්කෝව සහ සියරා ලියෝන් ජනරජ රජය එක්ව සංවිධානය කරන මෙම ගෝලීය සම්මේලනය පැවැත්වෙන්නේ සියරා ලියෝන්හි ලුන්ගි, ෆ්රීටවුන් හි පිහිටි ජුලියස් මාඩා බියෝ ජාත්යන්තර සම්මේලන මධ්යස්ථානයේදීය (Julius Maada Bio International Conference Centre, Lungi, Freetown, Sierra Leone).
මෙම සමුළුව තොරතුරු කොමසාරිස්වරුන්ගේ 17 වන ජාත්යන්තර සමුළුව (17th International Conference of Information Commissioners) සමඟ සමගාමීව පැවැත්වෙන අතර, එහිදී ඩිජිටල් යුගයේ තොරතුරු අක්රමිකතාවලට (Information Disorder) ප්රතිපත්තිමය විසඳුම් සෙවීම සහ තොරතුරුවල විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගෝලීය මූලධර්ම (UN Global Principles for Information Integrity) තහවුරු කිරීම සිදුකෙරෙනු ඇත.
නිරෝගී සහ විනිවිදභාවයෙන් යුතු ඩිජිටල් තොරතුරු පරිසර පද්ධතියක් ගොඩනැගීම යනු තනි පාර්ශ්වයකට කළ හැකි දෙයක් නොවේ. ඒ සඳහා රජයන්, තාක්ෂණික සමාගම්, මාධ්ය ආයතන සහ සිවිල් සමාජ සංවිධාන එකමුතුව කටයුතු කළ යුතුය. සත්ය තොරතුරු ආරක්ෂා කිරීම, මාධ්ය සහ තොරතුරු සාක්ෂරතාව (Media and Information Literacy) ප්රජාව අතර ප්රවර්ධනය කිරීම සහ රාජ්ය තොරතුරු සඳහා විවෘත ප්රවේශයක් තහවුරු කිරීම මගින් පමණක් ආරක්ෂිත ඩිජිටල් තොරතුරු අවකාශයක් නිර්මාණය කළ හැකිය.
