රෂිකා හෙන්නායක ඔක්තෝබර් 21, කොළඹ LNW :
මැදපෙරදිග කලාපයේ එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර ඇවිලී ඇති අර්බුදය වර්තමාන ගෝලීය දේශපාලන කරළියේ වඩාත්ම සංකීර්ණ මෙන්ම තීරණාත්මක මාතෘකාව බවට පත්ව තිබේ. ඉරානය විසින් හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීමට පියවර ගැනීමත් සමඟ නිර්මාණය වූ භූ-දේශපාලනික ආතතිය, ගෝලීය බලශක්ති සැපයුම් ජාලයට මෙන්ම ජාත්‍යන්තර වෙළඳ ක්ෂේත්‍රයටද දැවැන්ත බලපෑමක් එල්ල කර ඇත.
ඇමෙරිකා-ඉරාන යුද්ධයෙන් නිහඬවම විශාල ආර්ථික වාසියක් ලබන රුසියාව
ඉරානයට එල්ල වන එක්සත් ජනපද සහ ඉශ්‍රායල ප්‍රහාර හමුවේ රුසියානු විදේශ ඇමති සර්ජි ලැව්රොව් ටෙහෙරානය වෙත ගොස් ඉරාන විදේශ ඇමති අබ්බාස් අරග්චි සහ ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන් හමුවෙමින් මොස්කව්හි රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සහාය පළ කළද, මෙම අර්බුදය පිටුපස රුසියාව නිරත වන්නේ දෙපැත්ත කැපෙන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සූදුවකයි. ඉරානය හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීමත් සමඟ ලෝක වෙළඳපොළේ බ්‍රෙන්ට් ගෲඩ් (Brent crude) තෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 72 සිට ඩොලර් 109 ඉක්මවා අහස උසට ඉහළ ගියේය.
මෙසේ ගෝලීය තෙල් මිල ඉහළ යාම හේතුවෙන් අප්‍රේල් මාසය වන විට රුසියාවේ ප්‍රධානතම තෙල් බද්දෙන් ලැබෙන ආදායම ඩොලර් බිලියන 9 දක්වා දෙගුණයකින් වැඩි විය. තවද, ලෝක වෙළඳපොළේ ඉන්ධන මිල පාලනය කරගැනීමේ අරමුණින් වොෂින්ටනය විසින් රුසියානු බලශක්ති අපනයන මත පනවා තිබූ සීමාවන් ලිහිල් කිරීමටද පියවර ගන්නා ලදී. යුක්‍රේන යුද්ධය හමුවේ බටහිර සම්බාධකවලට ලක්ව සිටින මොස්කව් පාලනයට මෙය ලැබුණු අමතර ආර්ථික අස්වැසිල්ලකි.
"රුසියාව ඉරානයට රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකව සහාය දක්වන අතරම, වොෂින්ටනය සහ ගල්ෆ් කලාපීය රටවල් සමඟද සබඳතා පවත්වා ගනිමින් අර්බුදයේ ප්‍රධාන මධ්‍යස්ථකරුවෙකු ලෙස පෙනී සිටීමට උත්සාහ කරයි. එක්සත් ජනපද-ඉරාන ගැටුම තවදුරටත් පැවැත්මෙන් රුසියාවට දැවැන්ත ආර්ථික වාසි ලැබුණද, අර්බුදය පාලනයකින් තොරව උග්‍ර වීම අනපේක්ෂිත ප්‍රතිවිපාක ඇති කළ හැකිය."
න්‍යෂ්ටික රතු රේඛා සහ ඇමෙරිකානු මැතිවරණ දේශපාලනයේ නොදන්නා පැත්ත
න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන් සහ හමුදාමය උපායමාර්ග හමුවේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික මට්ටමින් පැවැත්වෙන්නේ ඉතා සංකීර්ණ සූදුවකි. තමන් සතු පිරිපහදු කළ යුරේනියම් කිලෝග්‍රෑම් 400ක ප්‍රමාණය රුසියානු භාරයට දීමේ යෝජනාව ඉරානය මුළුමනින්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති අතර, එම න්‍යෂ්ටික ද්‍රව්‍ය සිය රට තුළම තබා ගැනීමට තීරණය කර ඇත. මීට පෙර පැවැති රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා අතරතුරදී පවා ඇමෙරිකාව ප්‍රහාර එල්ල කළ බව මතක් කරදෙන ඉරාන ජනාධිපති මසූඩ් පෙසෙෂ්කියන්, නැවත සාකච්ඡා ඇරඹීමට පෙර වොෂින්ටනය තමන් කෙරෙහි විශ්වාසය ගොඩනැගිය යුතු බවත්, ඉරානයේ කරුණු 7ක යෝජනාවලියට එකඟ වී සියලු ආර්ථික පීඩන සහ සම්බාධක ඉවත් කළ යුතු බවත් අවධාරණය කරයි.
අනෙක් අතට, නොවැම්බර් 3 වන දින පැවැත්වෙන ඇමෙරිකානු මධ්‍යවාර මැතිවරණයට (Midterm elections) පෙර ඉරානයට ප්‍රහාර එල්ල කිරීමේ ක්ෂණික සැලසුමක් නැති බව ශ්වේත භවනය ප්‍රකාශ කර තිබේ. කෙසේ වෙතත්, ඇමෙරිකානු ප්‍රහාරක නෞකා කණ්ඩායම් 3ක් (Carrier strike groups) කලාපයේ යොදවා ඇති අතර, ඇමෙරිකානු ආරක්ෂක ලේකම් පීට් හෙග්සෙත් ඉශ්‍රායලයේ සංචාරයක නිරත වෙමින් අවධාරණය කළේ ඉරානය කිසිසේත්ම න්‍යෂ්ටික බලවතෙකු වීමට ඉඩ නොදෙන බවත්, ඒ සඳහා අවශ්‍ය හමුදාමය පියවර ගැනීමට වොෂින්ටනය සූදානම් බවත්ය.
අර්බුදයේ නොපෙනෙන මානුෂීය වින්දිතයන්: ගාසා තීරය සහ යේමනය
එක්සත් ජනපද-ඉරාන අර්බුදය කෙරෙහි මුළු ලෝකයේම අවධානය යොමු වීම නිසා, කලාපයේ පවතින උග්‍ර මානුෂීය ඛේදනීය තත්ත්වයන් දෙකක් මුළුමනින්ම යටපත් වී ගොස් ඇත..
- ගාසා තීරය
- ලෝක ආහාර වැඩසටහන (WFP) මගින් සිදු කළ ප්‍රතිපාදන කප්පාදුව නිසා පලස්තීනුවන් 500,000කට අත්‍යවශ්‍ය ආහාර සහන අහිමි වී තිබේ. Refugees International හි ජ්‍යෙෂ්ඨ උපදේශක නටාෂා හෝල් (Natasha Hall) පෙන්වා දෙන්නේ දිනකට ආධාර රථ 600ක් ගාසා තීරයට ඇතුළු විය යුතු වුවද, අගෝස්තු වන විට ඇතුළු වී ඇත්තේ දිනකට රථ 60ක් වැනි ඉතා අඩු සංඛ්‍යාවක් බවයි. ඇය සඳහන් කරන්නේ වසරකට පෙර ප්‍රකාශයට පත් කළ සෙබළ විරාමය ක්‍රියාත්මක කිරීමට අවශ්‍ය බලපෑම ඉශ්‍රායලය මත නොවැටීම නිසා ගාසා හි මානුෂීය පීඩනය තවදුරටත් උග්‍ර වී ඇති බවයි.
- යේමනයේ තායිස් (Taiz) සටන් උග්‍ර වීම සහ ඩීසල් හිඟය නිසා තායිස් හි පුද්ගලයින් මිලියන 3කට (ළමයින් මිලියන 1.6ක් ඇතුළුව) ජල සැපයුම අහිමි වීමේ අවදානමක් මතුව ඇත. තායිස් හි ජල බවුසර්වල මිල තෙගුණයකින් ඉහළ ගොස් ඇති අතර, යුනිසෙෆ් (UNICEF) ආයතනය මගින් පරීක්ෂා කළ ළමයින් 168,000 අතුරින් 52,000කට වැඩි පිරිසක් උග්‍ර පෝෂණඌනතාවයෙන් (acute malnutrition) පෙළෙන බව හඳුනාගෙන තිබේ.
"තායිස් හි දරුවන් වසර ගණනාවක් තිස්සේ යුද්ධයේ සහ අභාවයේ පීඩාව විඳ දරාගෙන ඇත. ඔවුන් ජීවත් කරවන මෙවැනි අත්‍යවශ්‍ය සේවාවන් අහිමි වීම ඔවුනට තවදුරටත් දරාගත නොහැක." - අකිල් අයියර් (Akhil Iyer), යේමනයේ යුනිසෙෆ් නියෝජිත.
රාජ්‍යතාන්ත්‍රික පෙරළිය: අපේක්ෂිත නොවන මධ්‍යස්ථවාදීන් සහ අලුත් මිත්‍රත්වයන්
යුද අර්බුදය හමුවේ වුවද, පසුපස දොරටුවෙන් සාමය සඳහා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික උත්සාහයන්ද ක්‍රියාත්මක වේ. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය නැවත විවෘත කිරීම සඳහා ඕමානය ඉටුකරන “නිර්මාණාත්මක මධ්‍යස්ථභාවය” (constructive neutrality) බ්‍රිතාන්‍යයේ චාල්ස් රජු (King Charles III) විසින් සුල්තාන් හයිතම් බින් තාරික් හමුවේ විශේෂ ඇගයීමට ලක්කරන ලදී. මීට අමතරව, කටාර් රාජ්‍යය සහ පාකිස්ථානය හරහා වක්‍ර සාකච්ඡා පැවැත්වෙන අතර, මෙම රාජ්‍යතාන්ත්‍රික මධ්‍යස්ථකරණය ඉදිරියට ගෙන යාම සඳහා පාකිස්ථාන හමුදාපති අසීම් මුනීර් (Asim Munir) ටෙහෙරානය වෙත සෘජු සංචාරයකද නිරත විය.
එමෙන්ම, තුර්කි පාර්ලිමේන්තුව මගින් “මෙකා ගිවිසුම” (Mecca pact) සම්මත කරගැනීමට දැරෙන උත්සාහය පිටුපස පැහැදිලි දෙපියවර ලෙජිස්ලේටිව් ක්‍රියාවලියක් පවතී. පළමු පියවර ලෙස, විදේශ කටයුතු කාරක සභාවේ විවාද කිරීමෙන් අනතුරුව පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරුන්ගේ බහුතර ඡන්දයෙන් ගිවිසුම අනුමත කරගත යුතුය. විදේශයන්හි තුර්කි හමුදා යෙදවීමට (troop deployment) බලය පැවරෙන්නේ ඉන් පසුව පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කෙරෙන වෙනම සම්මත කරගන්නා ලද විශේෂ පනතක් මගිනි.
එක්සත් ජනපද-ඉරාන අර්බුදය යනු හුදෙක් රාජ්‍යයන් දෙකක් අතර පවතින හමුදාමය ගැටුමක් පමණක් නොවේ. රුසියාව ලබන නොසිතූ ආර්ථික වාසිය, ඇමෙරිකානු මධ්‍යවාර මැතිවරණ දේශපාලනික ගණන් හැදීම්, ඕමානය සහ පාකිස්ථානය ඉටුකරන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික කාර්යභාරය මෙන්ම ගාසා තීරයේ හා යේමනයේ හුදෙකලා වූ මානුෂීය අර්බුදයන් මගින් පෙන්නුම් කරන්නේ ලෝක දේශපාලනයේ පවතින එකිනෙකට බැඳුණු සංකීර්ණ ස්වභාවයයි.
