රෂිකා හෙන්නායක මාර්තු 02,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
ලෝක තෙල් වෙළඳපල කැළඹූ මැදපෙරදිග අර්බුදය
2026 මාර්තු මස මුල් සතිය ආරම්භ වූයේ ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳපල දැඩි ව්යාකූලත්වයකට ලක් කරමිනි. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉශ්රායලය විසින් ඉරානය ඉලක්ක කර ගනිමින් එල්ල කළ ප්රහාර සහ ඊට ප්රතිචාර වශයෙන් එල්ල වූ ප්රතිප්රහාර හමුවේ, ගෝලීය තෙල් සැපයුම් දාමය බිඳ වැටීමේ අවදානමක් මතුව තිබේ. අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් ප්රකාශ කර ඇත්තේ අමෙරිකානු අරමුණු ඉටු වන තෙක් මෙම ප්රහාර දිගටම පවතිනු ඇති බවයි.
මෙම භූ-දේශපාලනික අර්බුදය හුදෙක් ප්රවෘත්ති සිරස්තලවලට පමණක් සීමා වන්නක් නොවේ. දැනටමත් ගෝලීය උද්ධමනය හමුවේ පීඩා විඳින සාමාන්ය පාරිභෝගිකයාට, මෙහි බලපෑම ඉන්ධන පිරවුම්හලේදී මෙන්ම සුපිරි වෙළඳසැලේ ආහාර මිල ගණන් හරහා ද ඉතා ඉක්මනින් දැනෙනු ඇත.
හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය: ලෝකයේ 'ශක්ති මර්මස්ථානය' අඩපණ වීම
ගෝලීය තෙල් වෙළඳාමේ හදවත බඳු හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය (Strait of Hormuz) මේ වන විට දැඩි අවදානමකට ලක්ව ඇත. මුහුදු මාර්ගයෙන් ප්රවාහනය කරන ලෝකයේ සමස්ත තෙල් ප්රමාණයෙන් පහෙන් එකක් (1/5) ගමන් කරන්නේ මෙම පටු මුහුදු තීරය හරහාය. සවුදි අරාබිය, කුවේටය, ඉරාකය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය සහ ඉරානය වැනි ප්රධාන අපනයනකරුවන්ගේ තෙල් සහ ගෑස් ලෝකය වෙත ගෙන යන ප්රධානම දොරටුව මෙයයි.
දැනට පවතින ගැටුම්කාරී තත්ත්වය හේතුවෙන් තෙල් නැව් රැසක් සමුද්ර සන්ධිය දෙපස නතර වී තිබේ. රක්ෂණ ආවරණ ලබා ගැනීමට ඇති අපහසුව සහ ප්රහාරයන්ට ලක්වීමේ බිය මීට ප්රධාන හේතුවයි.
"තෙල් වෙළඳපලට බලපාන වඩාත්ම ක්ෂණික සහ ප්රත්යක්ෂ වර්ධනය වන්නේ හෝර්මුස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා සිදුවන ගමනාගමනය සඵලදායී ලෙස නතර වීමයි. මෙයින් දිනකට බොරතෙල් බැරල් මිලියන 15ක් වෙළඳපලට පැමිණීම වැළකී තිබේ. ඉතා ඉක්මනින් උණුසුම්කාරී තත්ත්වය පහව නොගියහොත්, තෙල් මිලෙහි කැපී පෙනෙන ඉහළ යාමක් අප අපේක්ෂා කරනවා." — ජෝර්ජ් ලියොන් (Jorge Leon), භූ-දේශපාලනික විශ්ලේෂණ ප්රධානී, Rystad Energy.
තෙල් මිල ඉහළ යාම සහ කොටස් වෙළඳපල කඩා වැටීම
අර්බුදයත් සමඟ සැපයුම අඩපණ වීමේ බිය නිසා ලෝක වෙළඳපලේ තෙල් මිල අසාමාන්ය ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත. දත්තයන්ට අනුව:
- Brent crude (ජාත්යන්තර මිල දර්ශකය) 9% කින් ඉහළ ගොස් බැරලයක් $79.41 ක් ලෙස සටහන් විය.
- WTI (ඇමරිකානු තෙල් මිල) 8.6% කින් ඉහළ ගොස් බැරලයක් $72.79 ක් දක්වා වැඩි වී ඇත.
මෙම අස්ථාවරත්වය ගෝලීය කොටස් වෙළඳපල වෙත ද ලැව්ගින්නක් සේ පැතිර ගියේය. ජපානයේ Nikkei දර්ශකය 1.3% කින් පහත වැටුණු අතර, යුරෝපීය වෙළඳපල දරුණු පසුබෑමකට ලක් විය. එහිදී EURO STOXX 50 දර්ශකය 1.3% කින් ද, ජර්මනියේ DAX දර්ශකය 1.4% කින් ද පහත වැටී තිබේ. ආයෝජකයින් අවදානම් සහිත ආයෝජනවලින් ඉවත් වී වඩාත් ආරක්ෂිත මූල්ය මෙවලම් සොයා යෑම මෙයට හේතුවයි.
“Safe Haven” ලෙස ඇමරිකානු ඩොලරයේ නැගීම
ආර්ථික විද්යාත්මකව බලන කල, මෙවැනි අර්බුදකාරී අවස්ථාවලදී ඇමරිකානු ඩොලරය “ආරක්ෂිත තෝතැන්නක්” (Safe Haven) ලෙස ක්රියා කරයි. ඩොලරය මෙලෙස ශක්තිමත් වීමට ප්රධාන හේතු දෙකක් තිබේ: ඇමරිකාව ශක්තිමත් බලශක්ති අපනයනය කරන්නෙකු වීම සහ එරට භාණ්ඩාගාර බැඳුම්කර කෙරෙහි පවතින විශ්වාසයයි.
මෙහි වඩාත්ම සිත්ගන්නාසුලු පැතිකඩ වන්නේ අනෙකුත් මුදල් ඒකකවලට එල්ල වී ඇති බලපෑමයි. විශේෂයෙන්ම බලශක්ති ආනයනය මත බෙහෙවින් යැපෙන යුරෝ කලාපය, යුරෝපා රටවල් මෙම සැපයුම් බිඳවැටීම්වලට වඩාත් නිරාවරණය වී සිටින බැවින් යුරෝව (Euro) පීඩනයට පත්ව තිබේ. ඒ අනුව යුරෝව 0.2% කින් පහත වැටී එහි අගය $1.1787 ක් ලෙස වාර්තා විය. සරලව කිවහොත්, ඇමරිකාව තෙල් නිෂ්පාදනය කරන බැවින් ඔවුන්ට තෙල් මිල ඉහළ යාම ආර්ථික කම්පනයක් නොවන නමුත්, යුරෝපය වැනි ආනයනකරුවන්ට එය මාරාන්තික පහරකි.
OPEC+ හි ප්රතිචාරය සහ චීනයේ උපායමාර්ගය
වෙළඳපල සමතුලිත කිරීම සඳහා සවුදි අරාබිය, රුසියාව, ඉරාකය, එක්සත් අරාබි එමීර් රාජ්යය, කුවේටය, කසකස්ථානය, ඇල්ජීරියාව සහ ඕමානය යන OPEC+ රටවල් අට සුවිශේෂී තීරණයක් ගෙන ඇත. ඔවුන් අප්රේල් මාසයේ සිට දිනකට බැරල් 206,000 කින් නිෂ්පාදනය වැඩි කිරීමට එකඟ වී තිබේ. මෙය විශ්ලේෂකයින් බලාපොරොත්තු වූවාට වඩා වැඩි අගයකි.
අනෙක් අතට, ඉරානයෙන් වැඩිපුරම තෙල් ආනයනය කරන චීනය දෙස ලෝකය බලා සිටී. ඉරානය දිනකට අපනයනය කරන තෙල් බැරල් මිලියන 1.6 න් වැඩි කොටසක් යන්නේ චීනයටයි. කෙසේ වෙතත්, චීනය සතුව සුවිශාල උපායමාර්ගික තෙල් සංචිත (Strategic oil reserves) පවතින අතර, අවශ්ය වුවහොත් රුසියාව දෙසට තම සැපයුම් දාමය හැරවීමට ඔවුන්ට හැකි බැවින් මෙම අර්බුදයට මුහුණ දීමේ ශක්තිය ඔවුන් සතුය.
ඉදිරි සති කිහිපය ලෝක ආර්ථිකයේ ගමන් මග තීරණය කරන අතිශය තීරණාත්මක කාල පරිච්ඡේදයක් වනු ඇත. මැදපෙරදිග යුද ගිනි දැල් නිවී නොගියහොත්, තෙල් මිලෙහි තවත් ඉහළ යාමක් අපේක්ෂා කළ හැකිය.
