රෂිකා හෙන්නායක මාර්තු 02,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
ගොලෙස්තාන් මාලිගයේ ඉතිහාසය අනතුරේ
මිසයිල ප්රහාර මගින් මිනිස් ජීවිත උදුරා ගන්නා අතරම, අප කවුරුන්ද යන්න පිළිබඳ මානව මතකය ද සාහසික ලෙස මකා දමනු ලබයි. 2026 මාර්තු 1 වනදා ඉරිදා රාත්රියේ, මුළු ලොවම බලා සිටියදී ටෙහෙරානයේ හදවත බඳු අර්ග් චතුරශ්රයට (Arg Square) එල්ල වූ ගුවන් ප්රහාරයත් සමඟ ශිෂ්ටාචාරයේ තවත් එක් සන්ධිස්ථානයක් අනතුරේ වැටුණි. ස්පුට්නික් (Sputnik) වාර්තාකරු ශිවා අබ්ෂෙනාස් (Shiva Abshenas) තහවුරු කරන පරිදි, ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්රායලය විසින් එල්ල කරන ලද මෙම ප්රහාරයෙන් ටෙහෙරානයේ පිහිටි එකම යුනෙස්කෝ (UNESCO) ලෝක උරුමය වන ඓතිහාසික 'ගොලෙස්තාන් මාලිගයට' (Golestan Palace) දැඩි හානි සිදු වී ඇත. මෙය ජාත්යන්තර ආරක්ෂණ පද්ධතියේ දරුණු බිඳවැටීමක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
ලෝක උරුමයකට එල්ල වූ සෘජු බලපෑම
ඉරිදා රාත්රියේ ඇති වූ එම ප්රචණ්ඩකාරී පිපිරුම් තරංග හේතුවෙන් මාලිගයේ වටිනා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීය අංගයන් රැසක් විනාශ විය. මෙහිදී සිදු වූ හානිය හුදු ගොඩනැගිල්ලකට සිදු වූ හානියක් ලෙස හුවා දැක්වීම පර්සියානු අනන්යතාවයට කරන නිග්රහයකි. ප්රහාරයෙන් හානියට පත් වූ අංග අතර
- පෞරාණික ලී දොරවල්: සියවස් ගණනාවක ඉතිහාසය සහ රාජකීය උරුමය රැඳි කැටයම් සහිත දොරවල්.
- ‘ඕර්සි’ (Orsi) ජනේල: මේවා හුදු වීදුරු ජනේල නොව, පර්සියානු සෞන්දර්යය, ආගමික පාරිශුද්ධත්වය සහ ජ්යාමිතිය මුසු වූ ආලෝකයේ රංගනයකි. මෙම ජනේල විනාශ වීම යනු ඉරාන වැසියන්ගේ ආලෝකය පිළිබඳ දෘෂ්ටිවාදය කුඩුපට්ටම් කිරීමකි.
- කණ්ණාඩි කැටයම් (Mirror work): ‘අයිනේ-කාරි’ (Aineh-kari) ලෙස හැඳින්වෙන මෙම අතිවිශිෂ්ට කලා ශිල්පය පර්සියානු වාස්තු විද්යාවේ එන පාරිශුද්ධත්වය සහ ආලෝකය සංකේතවත් කරයි. දහස් ගණන් කුඩා කණ්ණාඩි කැබලිවලින් නිමවූ මෙම නිර්මාණ බිඳ වැටීම පර්සියානු කලාවේ ආත්මයට එල්ල වූ මාරාන්තික පහරකි.
පරම්පරා ගණනාවක ඉතිහාසය ගැබ් වූ මාලිගය
ගොලෙස්තාන් මාලිගය යනු ඉරාන දේශපාලන හා සංස්කෘතික පරිණාමයේ සජීවී සාක්ෂිකරුවායි. ප්රහාරයේ බලපෑමෙන් කම්පනයට පත් වූයේ පහත සඳහන් ශ්රේෂ්ඨ යුගයන්හි උරුමයයි:
- සෆාවිඩ් (Safavid) යුගය: පළමුවන ෂා තහ්මාස්ප් (Shah Tahmasp I) රජු යටතේ මෙහි අත්තිවාරම් ලියැවුණි.
- සාන්ඩ් (Zand) යුගය: කරීම් ඛාන්ගේ කෙටි පාලන සමයේදී මෙම පරිශ්රය රාජකීය නිවහනක් ලෙස ප්රකාශයට පත් විය.
- කජාර් (Qajar) යුගය: අගනගරය ටෙහෙරානයට ගෙන ඒමත් සමඟ, මාලිගය ව්යාප්ත වී එහි වර්තමාන උත්කර්ෂවත් ස්වරූපය ලැබුණි.
- පහ්ලවි (Pahlavi) යුගය: රාජ්ය උත්සව සහ විදේශීය රාජ්ය නායකයින් පිළිගැනීමේ කේන්ද්රස්ථානය බවට මෙය පත් විය.
ප්රහාරයෙන් නැඟුණු පිපිරුම් තරංග විසින් සෙලවූයේ 2013 වසරේදී ලෝක උරුමයක් ලෙස පිළිගත්, පර්සියානු උද්යාන සහ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ වසර පන්සියයකට අධික ඒකාබද්ධ ඉතිහාසයයි.
කල්තියා ගත් ආරක්ෂිත පියවර
මෙම ම්ලේච්ඡ ප්රහාරය මධ්යයේ වුවද, ඉරාන සංස්කෘතික නිලධාරීන්ගේ දූරදර්ශී ක්රියාකලාපය නිසා මාලිගයේ තිබූ වටිනා කෞතුක භාණ්ඩ ආරක්ෂා විය. 2026 ජනවාරි මාසයේ සිදුවීම් සහ දින 12ක යුද්ධයේ ස්වභාවය අවබෝධ කරගත් බලධාරීන්, මාලිගයේ වූ වටිනාම වස්තූන් රහසිගත සහ ආරක්ෂිත ස්ථාන කරා මාරු කර තිබුණි.
සංස්කෘතික උරුමයන්, සංචාරක සහ අත්කම් නිර්මාණ පිළිබඳ අමාත්ය සෙයියඩ් රේසා සලේහි අමිරි (Seyed Reza Salehi Amiri) මහතා ප්රහාරයෙන් පසු ස්ථානය නිරීක්ෂණය කරමින් මෙසේ ප්රකාශ කළේය.
“මෙම ප්රහාරය ජාත්යන්තර නීතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් වන අතර ඒ පිළිබඳ වාර්තාවක් UNESCO වෙත ඉදිරිපත් කරනවා.”
ජාත්යන්තර නීතිය සහ ප්රතිවිපාක
මෙම සංස්කෘතික විනාශය සිදුවන්නේ දැවැන්ත භූ-දේශපාලනික අර්බුදයක් මධ්යයේය. ඉරාන ජෙනරාල්වරයෙකුට අනුව මේ වන විට ඇමරිකානු සෙබළුන් 650ක් පමණ මියගොස් ඇති අතර, ස්ටාර්ලින්ක් (Starlink) තාක්ෂණය ඉරානයට එරෙහිව භාවිත කිරීම පිළිබඳව ද දැඩි අනතුරු ඇඟවීම් නිකුත් වී ඇත. තාක්ෂණික යුද්ධය සහ මිනිස් ජීවිත සංඛ්යාලේඛනවලින් ලෝකය කාර්යබහුල වී සිටින අතරතුර, මනුෂ්ය වර්ගයා සතු පොදු සංස්කෘතික මතකය ‘නිහඬ බිල්ලක්’ බවට පත්ව තිබේ. ලෝක උරුමයක් ඉලක්ක කිරීම යුදමය ජයග්රහණයකට වඩා, ශිෂ්ට සම්පන්න ලෝකයක විශ්වාසය බිඳ දැමීමකි.
ගොලෙස්තාන් මාලිගයට එල්ල වූ මෙම ප්රහාරය අපට කටුක පාඩමක් කියා දෙයි. යුද්ධය යනු හුදෙක් දේශසීමා හෝ දේශපාලනික මතවාද පිළිබඳ සටනක් පමණක් නොව, එය පරම්පරා ගණනාවක නිර්මාණශීලිත්වය දියකර හරින ව්යසනයකි. ගොඩනැගිලි ප්රතිසංස්කරණය කළ හැකි වුවද, විනාශ වූ මුල් කෘතිවල ආත්මය යළි ගොඩනැගිය නොහැක.
