රෂිකා හෙන්නායක
2026 පෙබරවාරි 28 වනදා ඉරාන උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා අලි කමේනි ඝාතනය කිරීමත් සමඟ ඇවිළී ගිය සිව්මසක දරුණු යුධමය වාතාවරණය නිමා කරමින්, ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය අතර අවබෝධතා ගිවිසුමක් එළඹුණු බව පසුගිය ඉරිදා (ජුනි 14) නිවේදනය කෙරිණි. මෙම පුවතත් සමඟ ගෝලීය බලශක්ති වෙළඳපොළ සහ ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව සහනදායී සැනසුම් සුසුමක් හෙළුවද, වසර ගණනාවක සම්බාධකවලින් බැටකෑ තෙහෙරාන් වැසියන් අතර පවතින්නේ බරපතල අවිශ්වාසයකි. කමේනිගේ අභාවයෙන් පසු ඇති වූ රික්තය සහ පවතින දේශපාලන අස්ථාවරත්වය හමුවේ, මෙම ගිවිසුම සැබෑ සාමයක් ද නැතහොත් උපායමාර්ගික පසුබැසීමක් ද යන්න පිළිබඳව ඉරානය තුළ ප්‍රබල සංවාදයක් මතු වී තිබේ.
“සාමය" පිළිබඳ පොදු ජනතාවගේ අවිශ්වාසය
මෙම ගිවිසුම ප්‍රකාශයට පත් කළද, තෙහෙරාන් වීදිවල වෙසෙන සාමාන්‍ය ජනතාව එය දෙස බලන්නේ දැඩි සැකයකින් යුතුවයි. විශේෂයෙන්ම මෙහ්දි (Mehdi) වැනි වැසියන් පවසන්නේ, ඉරානයේ අවම ඉල්ලීම් පවා ඉටු කිරීමට ඇමෙරිකාව සූදානම් නැති පසුබිමක මෙවැනි ගිවිසුම් දිගුකාලීනව පවතිනු ඇතැයි විශ්වාස කළ නොහැකි බවයි. දෙපාර්ශවයම තමන්ගේ දේශපාලන වාසිය මත ඕනෑම මොහොතක මෙම එකඟතා කඩ කළ හැකි බව පොදු මතයයි.
තෙහෙරාන් විශ්වවිද්‍යාල සිසුවියක වන පරීසා (Parisa) සිය සැකය මෙලෙස ප්‍රකාශ කළාය:
“මෙම ගිවිසුමෙන් ජනතාවට විශාල ප්‍රතිලාභ ලැබෙනු ඇතැයි මා සිතන්නේ නැත. මන්ද අපගේ ජීවිතවලට ස්ථාවරත්වයක් ගෙන ඒම සඳහා එය සම්පූර්ණයෙන්ම ක්‍රියාත්මක නොවනු ඇත. එය දැනට වැඩ කරනු ඇත, නමුත් දෙපාර්ශවයම තමන්ගේම වාසි මත එය අවදානමට ලක් කරනු ඇත.”
ට්‍රම්ප්ගේ උපන්දිනය සහ ඉරානයේ දේශපාලන උපක්‍රමය
මෙම ගිවිසුම නිල වශයෙන් ප්‍රකාශයට පත් කිරීමේ කාලය (Timing) පිටුපස ඉරානය සූක්ෂම දේශපාලන උපක්‍රමයක් භාවිතා කළේය. ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ උපන්දිනය යෙදී තිබූ ජුනි 14 වන ඉරිදා දින ගිවිසුම ප්‍රකාශයට පත් කිරීම ඉරානය හිතාමතාම මඟ හැරියේය. ඒ වෙනුවට ඔවුන් නිවේදනය නිකුත් කළේ සඳුදා අලුයමයි.
මෙය ඉරානය විසින් තම සතුරාගේ උපන්දිනය දවසේ ඔහුට කිසිදු “දේශපාලන ජයග්‍රහණයක්” තෑගි නොදීමට ගත් තීරණයකි. තමන් ඇමෙරිකාව ඉදිරියේ දණ නොනමන බව සිය දේශීය පාක්ෂිකයන්ට පෙන්වීමට ඉරාන නායකත්වය භාවිතා කළ ප්‍රබල ප්‍රචාරණ උපක්‍රමයක් ලෙස මෙය හැඳින්විය හැකිය.
යුද්ධය මැද ආර්ථිකයේ පුදුම සහගත පිබිදීම
මාස හතරක (දින 100කට වැඩි) යුධමය වාතාවරණයෙන් පසු ඇමෙරිකානු නාවික අවහිරතා ඉවත් වීමේ බලාපොරොත්තුව ඉරාන වෙළඳපොළට විශාල ජීවයක් ලබා දී ඇත. පසුගිය මාසයේ සර්වකාලීන අවම අගයකට වැටී තිබූ ඉරාන රියල් අගය ගිවිසුමත් සමඟ ශක්තිමත් වී ඇති අතර තෙහෙරාන් කොටස් වෙළඳපොළ නව වාර්තාවක් පිහිටුවා තිබේ.
| ආර්ථික දර්ශකය | යුධ සමයේ (100+ දින) | ගිවිසුමෙන් පසු (ජුනි 15) |
| ඇමෙරිකානු ඩොලරයකට රියල් අගය | මිලියන 1.9 (සර්වකාලීන අවම අගය) | මිලියන 1.61 |
| තෙහෙරාන් කොටස් වෙළඳපොළ දර්ශකය | දැඩි පසුබෑමක | මිලියන 5 (නව වාර්තාවක්) |
මෙම පිබිදීම හුදෙක් මනෝවිද්‍යාත්මක බලපෑමක් වන අතර, සම්බාධක ඉවත් කිරීමේ පොරොන්දු ඉටු නොවුණහොත් මෙම තත්ත්වය ඉතා ඉක්මනින් වෙනස් වීමේ අවදානමක් පවතී.
ඊශ්‍රායලයේ දැඩි විරෝධය සහ "රතු ඉරි"
ඇමෙරිකාව සහ ඉරානය එකඟතාවකට පැමිණියද, ඊශ්‍රායලයේ ස්ථාවරය කලාපීය සාමයට ප්‍රබල බාධාවකි. ඉරානය විසින් “රතු ඉරක්” ලෙස සලකන ලද බීරූට් තදාසන්න ප්‍රදේශවලට ඊශ්‍රායලය එල්ල කළ ප්‍රහාර මෙම සාම ක්‍රියාවලිය දැඩි අවදානමක හෙළා ඇත. ඊශ්‍රායල ආරක්ෂක අමාත්‍යවරයා අවධාරණය කර ඇත්තේ ලෙබනනය, සිරියාව හෝ ගාසා තීරයේ සිටින තම හමුදා ඉවත් කර ගැනීමට කිසිදු සූදානමක් නොමැති බවයි. මැදපෙරදිග තුළ ඊශ්‍රායලය පවත්වාගෙන යන මෙම දැඩි මිලිටරි ස්ථාවරය හමුවේ ඕනෑම මොහොතක නැවතත් මහා පරිමාණ යුද්ධයක් ඇවිළී යා හැකිය.
නොවිසඳුනු මූලික ගැටලු සහ හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය
මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම මගින් ගැටුම් තාවකාලිකව නැවැත්වූවත්, දෙරට අතර පවතින සැබෑ දේශපාලනික ප්‍රශ්න තවමත් විසඳී නොමැත. විශේෂයෙන්ම ගෝලීය බලශක්ති සැපයුමෙන් පහෙන් එකක් ගලා යන “හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය” (Strait of Hormuz) සම්බන්ධයෙන් පවතින අර්බුදය මෙහිදී තීරණාත්මකයි. ඉරානය මෙම මුහුදු මාර්ගය හරහා ගමන් කරන නෞකා සඳහා “ගමනාගමන ගාස්තුවක්” ඉල්ලා සිටින අතර, ඇමෙරිකාව ප්‍රමුඛ ලෝක බලවතුන් ඉල්ලා සිටින්නේ ගාස්තු රහිත නිදහස් ගමනාගමනයකි.
මේ පිළිබඳව රජයට පක්ෂපාතී මොහඩේසේ (Mohadese) නමැති කාන්තාව අල් ජසීරා වෙත දැක්වූ අදහසින් පෙනී යන්නේ ඉරාන සමාජයේ පවතින දැඩි ස්ථාවරයයි:
“මගේ මතය අනුව මෙම ගිවිසුම පවතින්නේ නැත; ඇමෙරිකාව එය නැවතත් උල්ලංඝනය කරනු ඇත. හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය දිගටම වසා තබමින් අපේ ස්ථාවරයේ දැඩිව සිටීම වඩා හොඳය.”
ඇමෙරිකා-ඉරාන අවබෝධතා ගිවිසුම යුද්ධයෙන් පීඩා විඳි කලාපයට යම් සහනයක් ගෙන දුන්නද, එය ස්ථිර සාමයක් දක්වා යන ගමන අතිශය බිඳෙනසුලුය. ඝාතනයට ලක් වූ උත්තරීතර නායකයාගේ උරුමය සහ ඉරාන ජනතාව තුළ මුල් බැසගත් අවිශ්වාසය හමුවේ, මෙම එකඟතා පත්‍රයක් මත පමණක් සීමා වීමේ අවදානමක් පවතී. ආර්ථික දර්ශක තාවකාලිකව ඉහළ ගියද, කලාපීය බලවතුන්ගේ “රතු ඉරි” තවමත් මැකී ගොස් නැත.
