රෂිකා හෙන්නායක සැප්තැම්බර් 11, කොළඹ LNW :
ඇමරිකා-ඉරාන ගැටුම උත්සන්න වෙයි: බොරතෙල් මිල ඩොලර් 108 ඉක්මවා යද්දී ලෝක ආර්ථිකය දැඩි අර්බුදයක
ඇමරිකාව සහ ඉරානය අතර මැදපෙරදිග කලාපයේ උත්සන්න වී ඇති යුදමය වාතාවරණය හේතුවෙන් ලෝක ආර්ථිකය දැඩි අස්ථාවරත්වයකට (Economic Volatility) මුහුණ දී සිටී. මූල්‍ය විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම තත්ත්වය තාවකාලික පසුබෑමක් නොව, දීර්ඝකාලීන බලශක්ති අර්බුදයක ආරම්භය විය හැකි බවයි.
බොරතෙල් මිල මාස හතරක උපරිමයට..
බලශක්ති වෙළඳපොළ දත්තයන්ට අනුව, බ්‍රෙන්ට් (Brent) බොරතෙල් බැරලයක මිල ඩොලර් 108 සීමාව ඉක්මවා ගොස් ඇති අතර, මෙය පසුගිය මාස හතරක කාලය තුළ වාර්තා වූ ඉහළම අගයයි. සැප්තැම්බර් මාසයේදී පමණක් මිල 18% කින් ඉහළ ගොස් ඇත. මෙහි ඇති වඩාත්ම බරපතල තත්ත්වය වන්නේ පෙබරවාරි අග භාගයේ ඉරාන යුද්ධය ආරම්භ වූ දා සිට WTI බොරතෙල් මිල 52.9% කින් ඉහළ ගොස් තිබීමයි.
මේ අනුව වසර ආරම්භයේ සිට මේ දක්වා බොරතෙල් මිලෙහි සමස්ත වර්ධනය 78.5% ක් වැනි දැවැන්ත අගයක් ගනී. වෙළඳපොළ තුළ මෙවැනි “අවදානම් ප්‍රිමියම්” (Risk Premium) එකක් නිර්මාණය වී ඇත්තේ සැපයුම් දාමයට එල්ල වී ඇති සෘජු තර්ජන හේතුවෙනි.
ඩීසල් මිල වාර්තාගත මට්ටමකට: සැපයුම් දාමයේ අර්බුදයක්
ඩීසල් යනු ප්‍රවාහන හා නිෂ්පාදන ක්ෂේත්‍රයේ රුධිර නාලය බඳු බැවින්, මෙම මිල ඉහළ යෑම පාරිභෝගික භාණ්ඩ මිල ඉහළ යෑම කෙරෙහි සෘජුවම බලපානු ලබයි.
දේශපාලන අවිනිශ්චිතතාවය: ට්‍රම්ප් සහ උපදේශකයින්ගේ පරස්පර මත
බොරතෙල් මිල ඉහළ යෑමටත් වඩා භයානක තත්ත්වයක් ඩීසල් වෙළඳපොළ තුළ නිර්මාණය වී තිබේ. ඉතිහාසයේ පළමු වතාවට ඇමරිකානු ඩීසල් මිල ගැලුමකට ඩොලර් 6 සීමාව නිල වශයෙන් පසු කර ඇති අතර, ඇතැම් ප්‍රාන්තවල එය ඩොලර් 8 දක්වා ඉහළ ගොස් ඇත. The Kobeissi Letter වාර්තාවට අනුව, පසුගිය මාස නවය තුළ ඩීසල් මිල 74% කින් ඉහළ ගොස් ඇත්තේ හුදෙක් බොරතෙල් මිල නිසාම නොව, රට පුරා පවතින දැඩි සැපයුම් හිඟය හේතුවෙනි.
වත්මන් ඇමරිකානු දේශපාලන තීරණ තෙල් මිල කෙරෙහි තීරණාත්මක බලපෑමක් එල්ල කරයි. ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් නොවැම්බර් මැතිවරණයෙන් පසු යුද්ධය වහාම අවසන් කර තෙල් මිල අඩු කරන බවට පොරොන්දු වුවද, ඔහුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ උපදේශකයින් පවසන්නේ යුද්ධය 2029 වසර දක්වා ඇදී යා හැකි බවයි. මෙම තත්ත්වය පිළිබඳව ට්‍රම්ප් පසුගියදා මාධ්‍ය හමුවේ මෙවැනි ප්‍රකාශයක් සිදු කළේය:
“නොවැම්බර් මැතිවරණයෙන් පසු තෙල් සහ ගැසොලින් මිල පහත වැටෙනු ඇතැයි ට්‍රම්ප් මාධ්‍යවේදීන්ට පැවසීය.”
කෙසේ වෙතත්, වෝල් ස්ට්‍රීට් ජර්නල් (WSJ) වාර්තා කරන පරිදි, යුද්ධය දීර්ඝකාලීන වනු ඇතැයි පවතින බිය නිසා වෙළඳපොළ ආයෝජකයින් දැඩි අවිනිශ්චිතතාවයකට පත්ව ඇත.
නාවික මර්මස්ථානවලට එල්ල වන ප්‍රහාර සහ භූ දේශපාලනික අවදානම
යුදමය තත්ත්වය භූමියෙන් ඔබ්බට ගොස් මුහුදු මාර්ග දක්වා ව්‍යාප්ත වී ඇත. ඇමරිකානු නාවික හමුදාව විසින් ඉරාන ටැංකර් 8ක් විනාශ කිරීමත් සමඟ ගැටුම තවදුරටත් දරුණු විය. මේ අතර ඉරාන හිතවාදී හූති සටන්කාමීන් සෞදි අරාබියේ බලශක්ති මධ්‍යස්ථාන ඉලක්ක කර එල්ල කළ ප්‍රහාරවලින් සිවිල් වැසියන් 70 කට අධික පිරිසක් තුවාල ලැබූහ.
මෙය කලාපීය ස්ථාවරත්වයට එල්ල වූ මරු පහරකි. Goldman Sachs හි විශ්ලේෂක ඩාන් ස්ට්‍රූවන් (Daan Struyven) අනතුරු අඟවන්නේ, නාවික ප්‍රවාහනයට එල්ල වන මෙම බාධා කිරීම් දිගින් දිගටම සිදුවුවහොත් බොරතෙල් මිල බැරලයකට ඩොලර් 120 දක්වා ඉහළ යා හැකි බවයි.
උද්ධමනය සහ ෆෙඩරල් රිසර්ව් තීරණය
අද දින (සැප්තැම්බර් 11) නිකුත් කිරීමට නියමිත පාරිභෝගික මිල දර්ශකය (CPI) දත්ත පිළිබඳව මුළු මහත් මූල්‍ය ලෝකයම අවධානයෙන් සිටී. අපේක්ෂිත දත්තවලට අනුව වාර්ෂික උද්ධමනය 3.4% දක්වා ඉහළ යනු ඇතැයි සැලකේ. මෙම තත්ත්වය සැප්තැම්බර් 16 වන දින ඇමරිකානු ෆෙඩරල් රිසර්ව් පද්ධතිය (US Federal Reserve) විසින් ගනු ලබන පොලී අනුපාත තීරණය කෙරෙහි තීරණාත්මක බලපෑමක් එල්ල කරනු ඇත.
යුද සමයක උද්ධමනය පාලනය කිරීම සහ ආර්ථික වර්ධනය පවත්වා ගැනීම අතර පවතින මෙම “තුලනය කිරීමේ අභියෝගය” (Balancing Act) මධ්‍යම බැංකුවලට දැඩි පීඩනයක් එල්ල කරයි.
සමස්තයක් ලෙස ගත් කල, ඇමරිකා-ඉරාන ගැටුම හුදු යුධමය ගැටුමක් පමණක් නොව, ගෝලීය සැපයුම් දාමයට සහ මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයට එල්ල වී ඇති ප්‍රබල අභියෝගයකි. බොරතෙල් මිල 78% කින් ඉහළ යෑම සහ ඩීසල් හිඟය හමුවේ ලෝක ආර්ථිකය නව මාවතක් කරා ගමන් කරමින් සිටී. විශේෂයෙන්ම මේ මොහොතේ නවදිල්ලියේ පැවැත්වෙන BRICS සමුළුව කෙරෙහි ලෝක අවධානය යොමු වී ඇත. රුසියානු ජනාධිපති පුටින් සහ ඉන්දීය අගමැති මෝදි අතර පැවැත්වෙන ද්විපාර්ශ්වික සාකච්ඡාවලදී මැදපෙරදිග අර්බුදය සහ බලශක්ති සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳව විශේෂ අවධානයක් යොමු කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. ඉදිරි දින කිහිපය තුළ ගෝලීය බලවතුන් ගන්නා තීරණ ලෝක තෙල් මිලෙහි අනාගතය තීරණය කරනු ඇත.
