රෂිකා හෙන්නායක ජූලි 09, ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):

දකුණු සුඩානයේ නිදහසට වසර 15යි: බලාපොරොත්තු බිඳ වැටුණු ලොව ලාබාලතම රාජ්‍යය

2011 වසරේ ජූලි මාසයේදී දකුණු සුඩානය ලොව ලාබාලතම රාජ්‍යය ලෙස ස්වාධීනත්වය ප්‍රකාශයට පත් කරන විට, එය දේශපාලන සිතියමක වෙනසක් පමණක් නොවීය. එය දශක ගණනාවක සිවිල් යුද්ධයෙන් පීඩිත වූ ජනතාවකගේ අභිලාෂයන් මුදුන් පමුණුවා ගැනීමක් විය. එදා පැවති ජනමත විචාරණයේදී 99% කටත් වඩා වැඩි පිරිසක් නිදහස වෙනුවෙන් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළේ අතිමහත් බලාපොරොත්තු ඇතිවය. එහෙත්, වසර 15ක් ගතවී ඇති අද වන විට එම නිදහස යථාර්ථයක් වී තිබේද? ජ්‍යෙෂ්ඨ භූදේශපාලනික විශ්ලේෂකයෙකුගේ නිරීක්ෂණයට අනුව, දකුණු සුඩානය අද පවතින්නේ ලොව වඩාත්ම අස්ථාවර සහ පද්ධතිමය වශයෙන් බිඳ වැටුණු රාජ්‍යයන් අතරින් එකක් ලෙසය.

තෙල් සම්පත සහ දරිද්‍රතාවය

දකුණු සුඩානය ස්වභාවික සම්පත්වලින්, විශේෂයෙන්ම බොරතෙල්වලින් අතිශය පොහොසත් රටකි. රජයේ ආදායමෙන් 90% ක්ම ලැබෙන්නේ තෙල් සම්පත මගිනි. දිනකට බොරතෙල් බැරල් 150,000 ක් පමණ චීනය සහ ඉන්දියාව වැනි බලවත් රටවලට අපනයනය කෙරේ. එහෙත් මෙහි පවතින උත්ප්‍රාසාත්මක භූදේශපාලනික සත්‍යය නම්, දකුණු සුඩානයේ ආර්ථික ජීවනාලිය තවමත් රඳා පවතින්නේ තමන් යුද්ධ කර වෙන්වූ මව් රාජ්‍යය වන සුඩානය හරහා වැටී ඇති තෙල් නල පද්ධතිය මත වීමයි.

රාජ්‍යයේ මෙම දැවැන්ත ධනය රටේ බහුතර ජනතාව වෙත ගලා නොයෑමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ජනගහනයෙන් 82% ක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වේ. ධනය නිස්සාරණය කිරීමේ (Extraction) ක්‍රියාවලිය ජනතාව බැහැර කිරීමේ (Exclusion) ක්‍රියාවලියක් බවට පත්ව තිබීම නිසා රටේ සම්පත්වලින් ජනතාවට අත්වූ සෙතක් නැත.

නිදහසින් පසු ගතවූ කාලය සාමය වෙනුවට ලේ වැගිරීම්වලින් පිරී ගිය එකකි. ACLED දත්ත අනුව 2011 සිට 2026 දක්වා කාලය තුළ එරට තුළ ප්‍රචණ්ඩකාරී ප්‍රහාර 13,256 ක් වාර්තා වී ඇත. මෙය වසරකට සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රහාර 883 ක් වන අතර, දිනකට ප්‍රහාර 2 කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකි.

මෙම අර්බුදයේ මූලයන් සොයා යන විට පෙනී යන්නේ එය දේශපාලන නායකත්වයේ පවතින ගෝත්‍රික බෙදීම් මත පදනම් වූවක් බවයි. දින්කා (Dinka) ජනවාර්ගික පදනම සහිත ජනාධිපති සාල්වා කීර් (Salva Kiir) සහ නුවර් (Nuer) පදනම සහිත උප ජනාධිපති රීක් මචාර් (Riek Machar) අතර පවතින දේශපාලන බල අරගලය රට නිරන්තර ගැටුම් කලාපයක් බවට පත් කර ඇත.

මෙහි වඩාත්ම බරපතළ කාරණය වන්නේ රාජ්‍ය ආරක්ෂක අංශවල ක්‍රියාකලාපයයි. වාර්තාගත ප්‍රහාරවලින් 46% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් විවිධ ගෝත්‍රික සන්නද්ධ කණ්ඩායම් (උදාහරණ ලෙස ‘White Army’ වැනි නුවර් තරුණ කණ්ඩායම්) විසින් සිදු කරන අතරතුර, රජයේ ජාතික හමුදාව වන SSPDF සහ පොලිසිය විසින් ප්‍රහාර 3,278 ක් මෙහෙයවා තිබීම රාජ්‍ය පද්ධතියේ බිඳ වැටීම මනාව පෙන්නුම් කරයි.

‘බිඳ වැටුණු පොරොන්දුවක්’

දකුණු සුඩානයේ වත්මන් තත්ත්වය පිළිබඳව අදහස් දක්වන මහාචාර්ය ජොක් මාඩුට් ජොක් (Jok Madut Jok) පෙන්වා දෙන්නේ නිදහස ලබන අවස්ථාවේ පැවති ඒ දැවැන්ත උද්යෝගය අද වන විට මියගොස් ඇති බවයි.

“දකුණු සුඩානය මේ වන විට බිඳ වැටුණු පොරොන්දුවක්. සුඩානයේ කුරිරු පාලනයෙන් බැහැර වී, තමන්ගේම රටක මූල්‍ය සහ සංවර්ධන අයිතිය අපේක්ෂා කළ ජනතාවගේ සියලු බලාපොරොත්තු අද සුනුවිසුනු වී තිබෙනවා.”

මහාචාර්ය ජොක්ට අනුව, රජය සතු මහජන සම්පත් නිසි ලෙස කළමනාකරණය නොකර ජනතාවට අවශ්‍ය සෞඛ්‍ය, ජලය සහ යටිතල පහසුකම් ලබා නොදීම “සාපරාධී නොසලකා හැරීමක්” (Criminal neglect) ලෙස හැඳින්විය හැකිය.

සාගින්න සහ මානුෂීය ව්‍යසනය

වසර 15ක අඛණ්ඩ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය දකුණු සුඩානය ලොව දරුණුතම මානුෂීය අර්බුදයකට ඇද දමා ඇත. 2026 වසරේ දත්ත අනුව මිලියන 7.8 ක ජනතාවක් උග්‍ර ආහාර අනාරක්ෂිතතාවයට මුහුණ දී සිටිති. මෙහි වඩාත්ම කම්පන සහගත කරුණ වන්නේ 73,000 ක් පමණ ජනතාව සාගින්නෙන් මිය යා හැකි “විනාශකාරී” (Catastrophic) මට්ටමේ පසු වීමයි.

වයස අවුරුදු පහට අඩු දරුවන් මිලියන 2.2 ක් උග්‍ර මන්දපෝෂණයෙන් පෙළෙන අතර, මින් 90,000 ක පමණ වැඩිවීමක් පසුගිය වසරට සාපේක්ෂව දක්නට ලැබේ. වෙළඳපොළ පද්ධති බිඳ වැටීම සහ නිරන්තර අවතැන්වීම් මෙම තත්ත්වය තවදුරටත් දරුණු කර ඇත.

දකුණු සුඩාන ජනතාව තුළ තමන්ගේ ජාතික අනන්‍යතාවය පිළිබඳව පවතින්නේ විශාල ආඩම්බරයකි. පර්යේෂක ජෑන් පොස්පිසිල්ගේ සමීක්ෂණ දත්ත අනුව 98% ක් දකුණු සුඩාන ජාතිකයින් වීම ගැන ආඩම්බර වෙති. එහෙත් එම අභිමානයට යටින් බිය ජනිත වී ඇත.

සමීක්ෂණයට ලක්වූවන්ගෙන් 52% කට වඩා වැඩි පිරිසක් දේශපාලනික අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමට බියක් දක්වති. 2011 සිට අද දක්වා එරට තුළ එකදු ජාතික මැතිවරණයක්වත් පවත්වා නොමැති අතර, බලය රඳවාගෙන සිටින්නේ විවිධ බල හුවමාරු ගිවිසුම් මත පදනම් වූ “අන්තර්කාලීන ඒකාබද්ධ රජය” (Transitional Unity Government) මගිනි. නවතම තීරණය අනුව මැතිවරණ 2026 අගභාගය දක්වා කල් දමා ඇත.

වසර 15කට පෙර උදා වූ නිදහස අද වන විට දකුණු සුඩාන ජනතාවට අහිමි වූ සිහිනයක් බවට පත්ව ඇත. සම්පත්වලින් පොහොසත් රටක් ලොව දුප්පත්ම රට බවට පත්වීමත්, රාජ්‍ය ආරක්ෂක අංශ තම ජනතාවටම එරෙහිව ප්‍රහාර එල්ල කිරීමත් රාජ්‍යත්වයේ අර්බුදය මනාව විදහා දක්වයි.