රෂිකා හෙන්නායක සැප්තැම්බර් 14, කොළඹ LNW :
ලෝක වෙළඳපොළේ තෙල් මිල මේ වන විට දරාගත නොහැකි මට්ටමකට ඉහළ ගොස් ඇත. බ්‍රෙන්ට් බොරතෙල් මිල බැරලයකට ඩොලර් 107.82 සීමාව ඉක්මවා ගොස් ඇත්තේ ගෝලීය සැපයුම පිළිබඳ දැඩි අවිශ්වාසයක් මතු කරමිනි.
මෙම අර්බුදයේ මූලාරම්භය වූයේ 2026 සැප්තැම්බර් 11 වන දින සෞදි අරාබියේ ‘East-West’ තෙල් නල මාර්ගයට එල්ල වූ දරුණු ඩ්‍රෝන ප්‍රහාරයයි. හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය මඟහැර තෙල් අපනයනය කිරීමට ඇති ප්‍රධානතම විකල්පය වූ මෙම නල මාර්ගය තාවකාලිකව වසා දැමීමත් සමඟ, සමස්ත ගෝලීය තෙල් සැපයුමෙන් 4%කට සෘජු තර්ජනයක් එල්ල විය. හූති සටන්කාමීන් විසින් සෞදි අරාබියට සහ නාවික යාත්‍රාවලට එල්ල කරන ප්‍රහාර මෙම “බලශක්ති අවහිරය” තවදුරටත් දැඩි කර තිබේ.
හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධියේ අසාමාන්‍ය නිහඬතාවය සහ ඇමරිකානු අවහිරය
ලෝකයේ වැදගත්ම සමුද්‍රීය වෙළඳ මාවතක් වන හෝමුස් සමුද්‍ර සන්ධිය මේ වන විට අසාමාන්‍ය නිශ්ශබ්දතාවයකට මැදිව ඇත. සාමාන්‍යයෙන් දිනකට නෞකා 14ක් පමණ ගමන් කරන මෙම මාවතේ වර්තමාන නැව් ගමනාගමනය තනි ඉලක්කම් දක්වා පහත වැටී තිබේ.
මෙහි ඇති භයානකම තත්ත්වය වන්නේ ආරක්ෂක පියවරක් ලෙස ඇමරිකානු නාවික හමුදාව විසින් වාණිජ නෞකා 101ක් පමණ දැනටමත් වෙනත් මාර්ග වෙත හරවා යැවීමයි . වොෂින්ටනය සහ ටෙහෙරානය අතර සටන් විරාමය බිඳ වැටීමෙන් පසු, පසුගිය ජූලි මාසයේ සිට ඇමරිකාව විසින් ඉරාන වරායන් වෙත පනවා ඇති නාවික අවහිරය (Naval Blockade) මෙම තත්ත්වය තවදුරටත් උග්‍ර කරයි. මෙය ආරක්ෂක ක්‍රියාමාර්ගයක් නොව, ලෝක ආර්ථිකයට දැඩිව දැනෙන මාරාන්තික පහරකි.
යුද්ධය සහ සම්බාධක හමුවේ තැළෙන සාමාන්‍ය ඉරාන වැසියන්ගේ මානුෂීය අර්බුදය විස්තර කිරීමට “දැවී ගිය පරම්පරාව” යන යෙදුම වර්තමානයේ භාවිතා වේ. 1980 දශකයේ ඉරාන-ඉරාක යුද්ධය සහ විප්ලවයෙන් පසු දුක්විඳි පරම්පරාවට වඩා වත්මන් තරුණ පරම්පරාව දරුණු ආර්ථික පීඩනයකට ලක්ව සිටී.
"බොහෝ පිරිසක් විශ්වාස කරන්නේ 80 දශකයේ පරම්පරාවට වඩා අපේ තත්ත්වය නරක බවයි. දරුණු සම්බාධක නිසා රැකියා වෙළඳපොළ අස්ථාවර වී ඇති අතර උද්ධමනය දරාගත නොහැකි මට්ටමකට පැමිණ තිබේ." — බාර්ඩියා (Bardia), 23 හැවිරිදි තරුණයෙක්
මෙහි දේශපාලන පසුබිම ද ඉතා සංකීර්ණ ය. නව ඉරාන නායකයාගේ පියා, බිරිඳ සහ දියණිය ඝාතනය කිරීමත් සමඟ ඉරානය තුළ අන්තවාදී කණ්ඩායම් බලවත් වී ඇත. ඇමරිකානු සෙනෙට් සභික ක්‍රිස් මර්ෆි පෙන්වා දෙන්නේ මෙම යුදමය වාතාවරණය ඉරානය තුළ න්‍යෂ්ටික අවි අපේක්ෂා කරන රැඩිකල් මතධාරීන් තවදුරටත් සන්නද්ධ කරන බවයි.
BRICS සංවිධානයේ සීමාවන් හෙළිවීම
නව දිල්ලියේ පැවති BRICS සමුළුව ලෝක බලවතුන්ගේ එකඟතාව පිළිබඳ තීරණාත්මක පරීක්ෂණයක් විය. බටහිර විරෝධී පොදු හැඟීමක් සාමාජික රටවල් අතර තිබුණද, ඉරාන අර්බුදය සම්බන්ධයෙන් සාමූහික භූදේශපාලනික ක්‍රියාමාර්ගයක් ගැනීමට මෙම සංවිධානය අපොහොසත් වී ඇත.
සමුළුවේ ප්‍රකාශය හිතාමතාම නොපැහැදිලි වචනවලින් සකස් කර තිබුණේ සියලුම සාමාජික රටවල් එකම “රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කූඩාරමක්” (Diplomatic Tent) තුළ රඳවා තබා ගැනීමටය. අක්‍රමිකතාවන්ට සෘජුවම වගකිව යුතු ඇමරිකාව හෙළා දැකීමට පවා ඔවුන්ට නොහැකි වීම තුළින් පෙනී යන්නේ, බටහිර ආධිපත්‍යයට එරෙහිව සැබෑ භූදේශපාලනික බලවේගයක් ලෙස නැගී සිටීමට BRICS සංවිධානයට ඇති නොහැකියාවයි.
හූති සටන්කාමීන්ගේ උපායමාර්ගික ප්‍රහාර
යේමනයේ හූති සටන්කාමීන් මේ වන විට හුදෙක් සිවිල් යුද්ධයක පාර්ශවයක් පමණක් නොව, ගෝලීය වෙළඳාම හසුරුවන බලවේගයක් බවට පත්ව ඇත. රතු මුහුදේ වෙරළබඩ ප්‍රදේශ වේගයෙන් අත්පත් කර ගැනීම හරහා ඔවුන් සමස්ත භූදේශපාලනික චිත්‍රයම වෙනස් කර තිබේ.
යේමනයේ මොකා (Mocha), දුබාබ් (Dhubab) සහ මයියුන් (Mayyun) දූපත වැනි “උපායමාර්ගික මර්මස්ථාන” අත්පත් කර ගැනීම හරහා ඔවුන් Bab al-Mandeb සමුද්‍ර සන්ධියේ පාලනය තහවුරු කරගෙන ඇත. මෙය ඉරානය විසින් බටහිර රටවල බලශක්ති සැපයුම මිරිකීමට භාවිතා කරන “භූදේශපාලනික ලීවරයක්” (Geopolitical lever) බඳුය. හූති සටන්කාමීන්ගේ මෙම නැගී සිටීම ලෝකයේ වැදගත්ම නාවික මාවතක බලය තහවුරු කරන අතර, එය සෘජුවම තෙල් මිල ඉහළ යාමට බලපායි.
යේමනයේ බටහිර වෙරළ තීරයේ සිදුවන මෙම උපායමාර්ගික වෙනස ලෝකයේ වැදගත්ම මුහුදු මාර්ගයක් අනතුරේ හෙළා ඇත. රජයේ හමුදා මේ වන විට මාරිබ් (Marib) වැනි තෙල් හා ගෑස් බහුල ප්‍රදේශ ආරක්ෂා කර ගැනීමට පසුබැස ඇති අතර, හූති සටන්කාමීන් Bab al-Mandeb සමුද්‍ර සන්ධියේ පාලනය නතු කර ගනිමින් සිටී.
මෙය දේශීය ගැටුමක් නොව, ඉරානය, ඊශ්‍රායලය සහ ඇමරිකාව අතර පවතින පුළුල් යුද්ධයේ තවත් එක් පෙරමුණකි. මෙම මර්මස්ථාන පාලනය කිරීමේ හැකියාව සතු ඕනෑම පාර්ශවයකට මුළු මහත් ලෝක වෙළඳාම තමන්ට අවශ්‍ය පරිදි මෙහෙයවීමේ හැකියාව ලැබෙනු ඇත.
කලාපීය එකඟතාවයක් ඇති කර ගැනීම සඳහා ඕමානය (Oman) මැදිහත්වී පැවැත්වීමට නියමිතව තිබූ හෝමුස් සාකච්ඡා ද මේ වන විට කල් දමා ඇත්තේ “පොදු එකඟතාවයකට” පැමිණීමට ඇති නොහැකියාව හේතුවෙනි. ඇමරිකානු ජනාධිපති ට්‍රම්ප් මෙම තත්ත්වය හැසිරවීමේදී ව්‍යාකූලව සිටින බව විචාරකයින් පවසන අතර, මැදපෙරදිග අර්බුදය තවදුරටත් දිග්ගැස්සෙන ලකුණු දක්නට ලැබේ.
