රෂිකා හෙන්නායක ඔක්තෝබර් 05, කොළඹ LNW:
ජීවමාන මොළයක ක්‍රියාකාරිත්වය තේරුම් ගැනීම සහ එය පාලනය කිරීම යනු කාලයක් තිස්සේ විද්‍යාඥයන් හඹාගිය අභියෝගාත්මක සිහිනයකි. ආලෝකය භාවිත කරමින් ස්නායු සෛල පාලනය කිරීමේ මෙම විප්ලවීය හැකියාව සාක්ෂාත් කරදීම වෙනුවෙන් 2026 වෛද්‍ය විද්‍යාව හෝ ශරීර පද්ධති විද්‍යාව පිළිබඳ නොබෙල් ත්‍යාගය පිරිනැමීමට කැරොලින්ස්කා ආයතනයේ නොබෙල් මණ්ඩලය (Nobel Assembly at Karolinska Institutet) පියවර ගත්තේය.
මෙම සම්මානය කාල් ඩයිසරොත් (Karl Deisseroth), පීටර් හෙගමන් (Peter Hegemann) සහ ජෝර්ජ් නාගල් (Georg Nagel) යන විද්‍යාඥයන් තිදෙනා වෙත සමව හිමිවිය. ආලෝකයෙන් සක්‍රිය වන අයන නාලිකා (light-gated ion channels) සහ ‘ඔප්ටොජෙනෙටික්ස්’ (optogenetics) පිළිබඳ ඔවුන් කළ සොයාගැනීම්, ස්නායු විද්‍යා ක්ෂේත්‍රය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් මඟකට යොමු කිරීමට සමත් වී ඇත.
ඇල්ගී ශාකවලින් පටන්ගත් විප්ලවීය සෛලීය සෙවුම
මෙම දැවැන්ත විද්‍යාත්මක සොයාගැනීමේ ආරම්භය සටහන් වන්නේ පීටර් හෙගමන් සහ ජෝර්ජ් නාගල් යන විද්‍යාඥයන් දෙදෙනාගේ පර්යේෂණවලිනි. ඔවුන් විසින් තනි සෛලීය ඇල්ගී (single-celled algae) තුළ තිබී චැනල්රොඩොප්සින් (channelrhodopsin) නමැති සුවිශේෂී ප්‍රෝටීනය සොයාගන්නා ලදී.
මෙම ප්‍රෝටීනය අඩංගු සෛල ආලෝකයට සංවේදී වන බව ඔවුන් තහවුරු කළේය. තනි සෛලීය ඇල්ගී ශාකයක තිබූ මෙම ප්‍රෝටීනය, ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම නව ප්‍රවේශයක් විවර කරදීමට සමත් විය.
සරල තනි සෛලීය ඇල්ගී විශේෂයකින් සොයාගත් ප්‍රෝටීනයක් මගින් සෛල ආලෝකයට සංවේදී කළ හැකි බව තහවුරු කිරීම, සංකීර්ණ ජීව විද්‍යාත්මක ක්‍රියාවලීන් අධ්‍යයනය සඳහා සම්පූර්ණයෙන්ම නව මඟක් විවර කළ තීරණාත්මක සොයාගැනීමක් විය.
නිල් ආලෝකයෙන් ස්නායු සංඥා පාලනය කිරීම
ඇල්ගී ශාකවලින් සොයාගත් මෙම මූලික පදනම ඉදිරියට ගෙන යාමට කාල් ඩයිසරොත් කටයුතු කළේය. ඔහු චැනල්රොඩොප්සින් ජානය (gene) රැට්ස් (rats) විශේෂයේ ස්නායු සෛල තුළට ඇතුළත් කර, නිල් ආලෝකය (blue light) භාවිතයෙන් එම ස්නායු සංඥා ක්‍රියාත්මක කිරීමට සාර්ථකව සමත් විය.
පසුව ඔහු මෙම තාක්ෂණය ජීවමාන මයිස් (mice) මීයන්ගේ මොළය තුළද සාර්ථකව අත්හදා බලන ලදී. මෙය අද වන විට ඔප්ටොජෙනෙටික්ස් (optogenetics) ලෙස හඳුන්වන විප්ලවීය තාක්ෂණයේ පදනම බවට පත් විය.
රසායනාගාරයේ වෙන් කරගත් රැට්ස් ස්නායු සෛල මට්ටමේ පරීක්ෂණවල සිට ජීවමාන මයිස් සතුන්ගේ මොළයේ ක්‍රියාකාරිත්වය දක්වා මෙම තාක්ෂණය සාර්ථකව යොදාගැනීමට හැකිවීම, ඔප්ටොජෙනෙටික්ස් හි ආරම්භය සනිටුහන් කළේය.
ජීවමාන මොළයේ රහස් එළිදක්වන නව තාක්ෂණය
ආලෝකය භාවිත කරමින් තනි ස්නායු සෛල සක්‍රිය කිරීමට සහ අක්‍රිය කිරීමට හැකිවීම නිසා ජීවමාන මොළයක සංකීර්ණ ක්‍රියාකාරිත්වය සෘජුවම නිරීක්ෂණය කිරීමට පර්යේෂකයන්ට අවස්ථාව ලැබී ඇත. මෙමගින් මොළයේ විශේෂිත සෛල මගින් පහත සඳහන් ප්‍රධාන මානසික හා ස්නායුක ක්‍රියාවලීන් පාලනය වන ආකාරය නිරීක්ෂණය කළ හැකිය.
- මතකයන් (Memories)
- හැඟීම් (Emotions)
- හැසිරීම් (Behavior)
ඔප්ටොජෙනෙටික්ස් තාක්ෂණය මගින් ස්නායු විද්‍යාඥයන්ට ජීවමාන මොළය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා මීට පෙර කිසිදා නොලැබුණු ආකාරයේ ප්‍රබල මෙවලමක් හිමිව තිබේ.
