රෂිකා හෙන්නායක මැයි 28 ,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
දශකයකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ අප්රිකානු මහාද්වීපයේ කාර්මික ආධිපත්යය නිතරගයෙන්ම හිමිකරගෙන සිටියේ දකුණු අප්රිකාවයි. එහෙත්, මහාද්වීපයේ ආර්ථික ඉතිහාසය අලුතින් ලියමින් එම කිරුළ දකුණු අප්රිකාවෙන් ගිලිහී ගොස් තිබේ. අප්රිකානු සංවර්ධන බැංකුව (AfDB) විසින් මෑතකදී නිකුත් කරන ලද "2025 අප්රිකානු කාර්මික දර්ශකය" (Africa Industrialisation Index) මගින් තහවුරු කරන්නේ, පළමු වරට මොරොක්කෝව අප්රිකාවේ අංක එකේ කාර්මික බලවතා බවට පත්ව ඇති බවයි.
මොරොක්කෝවේ ඓතිහාසික ජයග්රහණය
2010 වසරේ සිට අඛණ්ඩව මෙම දර්ශකයේ පෙරමුණේ පසුවූ දකුණු අප්රිකාව දෙවන ස්ථානයට ඇද දමමින් මොරොක්කෝව ලබාගත් මෙම ජයග්රහණය ඓතිහාසික සන්ධිස්ථානයකි. දර්ශකයේ අගයන් සලකා බැලීමේදී, මොරොක්කෝව ලකුණු 0.8415 ක් ලබා ගන්නා විට දකුණු අප්රිකාව ලබා ඇත්තේ ලකුණු 0.8396 කි.
මෙම වෙනස සුළු අගයක් ලෙස පෙනුනද, එයින් පිළිඹිබු වන්නේ මොරොක්කෝව වසර ගණනාවක් තිස්සේ අනුගමනය කළ “කාර්මික නවීකරණය” (Industrial upgrading) සහ “අපනයන විවිධාංගීකරණය” (Export diversification) යන උපායමාර්ගවල සාර්ථකත්වයයි. දකුණු අප්රිකාවේ කාර්මික තරඟකාරිත්වය 2010 වසරේ පැවති 0.8819 අගයේ සිට ක්රමයෙන් පහත වැටී ඇති බව දත්ත මගින් තහවුරු වේ.
අප්රිකානු සංවර්ධන බැංකුව මොරොක්කෝවේ මෙම සාර්ථකත්වය මෙසේ අගය කරයි:
“මොරොක්කෝවේ මෙම ජයග්රහණය මගින් පිළිඹිබු වන්නේ ඔවුන් පවත්වාගෙන යනු ලබන අඛණ්ඩ කාර්මික නවීකරණය, අපනයන විවිධාංගීකරණය සහ උපායමාර්ගික කාර්මික ප්රතිපත්ති ඵලදායී ලෙස ක්රියාත්මක කිරීමයි.”
අරාබි රටවල කාර්මික ආධිපත්යය
නව වාර්තාවේ වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වන්නේ උතුරු අප්රිකානු අරාබි රටවල් මහාද්වීපික කාර්මිකකරණයේ පෙරමුණ ගැනීමයි. අප්රිකාවේ මුල් පෙළේ කාර්මික රටවල් 6 න් 4 ක්ම (මොරොක්කෝව, ඊජිප්තුව, ටියුනීසියාව සහ ඇල්ජීරියාව) උතුරු අප්රිකානු කලාපයට අයත් වේ.
පහත වගුව මගින් අප්රිකාවේ ඉහළම කාර්මික දර්ශක අගයන් සහිත රටවල් කිහිපය දක්වයි:
| ශ්රේණිගත කිරීම | රට | දර්ශක අගය (Score) |
| 01 | මොරොක්කෝව | 0.8415 |
| 02 | දකුණු අප්රිකාව | 0.8396 |
| 03 | ඊජිප්තුව | 0.7827 |
| 04 | ටියුනීසියාව | 0.7760 |
| 05 | ඇල්ජීරියාව | 0.6661 |
කලාපීය වශයෙන් ගත් කල, උතුරු අප්රිකාව 0.6891 ක සාමාන්ය අගයක් ලබා ගනිමින් මහාද්වීපයේ වඩාත්ම කාර්මිකකරණය වූ කලාපය බවට පත්ව ඇත. එය දකුණු අප්රිකානු කලාපයේ (Southern Africa) අගය වන 0.5850 ට වඩා සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ මට්ටමකි.
මන්දගාමී සහ අසමාන වර්ධනය
මොරොක්කෝවේ මෙම සුවිශේෂී ජයග්රහණය හමුවේ වුවද, සමස්ත අප්රිකානු මහද්වීපයේ කාර්මික වර්ධනය පවතින්නේ මන්දගාමී සහ අසමාන මට්ටමකය. සමස්ත කාර්මික නිෂ්පාදන අගය (Manufacturing Value Added – MVA) 2020 දී පැවති ඩොලර් බිලියන 285 සිට 2025 වන විට ඩොලර් බිලියන 351 දක්වා වර්ධනය වී තිබුණද, අප්රිකාව තවමත් ගෝලීය නිෂ්පාදන නිමැවුමෙන් හිමිකර ගන්නේ 2% කටත් අඩු ප්රමාණයකි.
ශීඝ්ර ජනගහන වර්ධනය හමුවේ ඒක පුද්ගල නිෂ්පාදන අගය (MVA per capita) අඩුවී ඇති බවයි. 2014 වසරේදී වාර්තා වූ උපරිම ඒක පුද්ගල නිෂ්පාදන අගය වන ඩොලර් 254.9 ට සාපේක්ෂව, 2025 වන විට එය ඩොලර් 226.7 දක්වා පහත වැටී ඇත. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ කාර්මික නිෂ්පාදන ධාරිතාව ජනගහන වර්ධනයේ වේගයට සාපේක්ෂව වර්ධනය වී නොමැති බවයි.
කලාපීය ඒකාබද්ධතාවයේ පවතින ගැටලුව
අප්රිකානු රටවල් අතර පවතින අභ්යන්තර වෙළඳාම (Intra-African trade) පවතින්නේ 14.4% ක ඉතා පහළ මට්ටමකය. මෙය ආසියාවේ (60%) හෝ යුරෝපයේ (57%) අගයන් සමග සසඳන විට විශාල පරතරයක් පෙන්නුම් කරයි.
ආර්ථික විශ්ලේෂකයෙකු ලෙස මා මෙහිදී දකින්නේ මූලික ගැටලුව හුදෙක් බදු (Tariffs) පමණක් නොවන බවයි. ඒ වෙනුවට, බදු නොවන බාධක (Non-tariff barriers), දුර්වල යටිතල පහසුකම්, නියාමන ප්රමිතීන්ගේ පවතින වෙනස්කම් සහ ප්රමාණවත් ලෙස වර්ධනය නොවූ කලාපීය අගය දාමයන් (Regional value chains) අප්රිකානු කාර්මිකකරණයට දැඩි බාධාවක් වී ඇත.
මීට පිළියම ලෙස අප්රිකානු සංවර්ධන බැංකුව යෝජනා කරන්නේ “නිෂ්පාදනය සඳහා ඒකාබද්ධ වීම” (Integration for production) යන සංකල්පයයි. අප්රිකානු මහාද්වීපික නිදහස් වෙළඳ කලාපය (AfCFTA) හරහා:
- 2035 වන විට අප්රිකානු ආදායම 7% කින් (ඩොලර් බිලියන 450 ක අමතර වටිනාකමක්) වැඩි කළ හැකිය.
- නිෂ්පාදන අංශයේ වෙළඳාම 48% කින් ඉහළ නැංවිය හැකිය.
