රෂිකා හෙන්නායක ජූලි 24, කොළඹ LNW :
ඕස්ට්‍රේලියානු කෝපරේට් ක්ෂේත්‍රයේ විධායක නිලධාරීන්ගේ වැටුප් වාර්තාගත ලෙස ඉහළ මට්ටමක පැවතීම අලුත් දෙයක් නොවේ. එහෙත් මැකවයරි Macquarie Group ප්‍රධාන විධායක නිලධාරිනී ශෙමාරා වික්‍රමනායක සිය ධුරයෙන් සමුගන්නා විට රැගෙන යන වත්කම් ප්‍රමාණය ඕනෑම අයෙකු මවිතයට පත් කරවන සුළුය. එළඹෙන නොවැම්බර් මාසයේදී ඇය සමුගන්නා විට, ඇය සතු ඩොලර් මිලියන 370ක් වටිනා කොටස් සහ තවමත් නිල වශයෙන් හිමිකම පවරා නොමැති ඩොලර් මිලියන 89ක් වටිනා ‘පසුව පවරනු ලබන කොටස් ඒකක’Deferred share units ඇය සතු වේ.
නිර්මාතෘවරයෙකු නොවන අයෙකු ලැබූ ඉහළම ප්‍රතිලාභය
සාමාන්‍යයෙන් බිලියන ගණනින් වත්කම් හිමි කරගන්නේ Fortescue හි ඇන්ඩෘ ෆොරස්ට් හෝ WiseTech හි රිචඩ් වයිට් වැනි සමාගම් ගොඩනැගූ නිර්මාතෘවරුන්ය. එහෙත් ශෙමාරා වික්‍රමනායක යනු වෘත්තීය කළමනාකාරිනියකි. ඇය වසර 40ක් පුරා මැකවයරි බැංකුව තුළ ගොඩනැගූ වෘත්තීය ගමන් මගෙහි අවසානය, ඕස්ට්‍රේලියානු ඉතිහාසයේ නිර්මාතෘවරයෙකු නොවන ප්‍රධාන විධායක නිලධාරියෙකු සතු වූ ඉහළම වත්කම්වලින් එකක් බවට පත්ව තිබේ. ඇය 2018 වසරේ සිට ප්‍රධාන විධායක ලෙස කටයුතු කළ ද, ඇයගේ සමස්ත බලපෑම සහ නායකත්වය යටතේ සිදු වූ පරිවර්තනය මෙම අතිවිශාල වටිනාකම සාධාරණීකරණය කර ඇත.
“මිලියනපතියන්ගේ කර්මාන්ත ශාලාව”: ලාභය බෙදාගැනීමේ කලාව
මැකවයරි බැංකුවට මෙම නම පටබැඳී ඇත්තේ ඔවුන් අනුගමනය කරන “තමන් දඩයම් කරන දේ අනුභව කිරීම” (eat what you kill) යන දර්ශනය නිසාය. මෙහි සාරය නම්, සේවකයින් තමන් උපයන ලාභයෙන් සෘජු කොටසක් සමාගමේ කොටස් (Shares) ලෙස ලබා ගැනීමයි. මෙය හුදු මාසික වැටුපකට එහා ගිය, සේවකයා සහ සමාගමේ වර්ධනය එකට බද්ධ කරන ආකෘතියකි.
මෙම ආකෘතියේ සාර්ථකත්වය ශෙමාරාට පෙර සිටි නිකලස් මුවර්ගේ (Nicholas Moore) උදාහරණයෙන් ද පෙනේ. ඔහු 2018 දී විශ්‍රාම ගන්නා විට ඩොලර් මිලියන 247ක් වටිනා කොටස් හිමිකරගෙන සිටියේය. සමාගමේ කොටස් මිල වර්ධනය වන විට මෙම වත්කම් ඉබේම වර්ධනය වේ.
අතීතයේදී “Golden Parachute” ලෙස හැඳින්වූයේ ප්‍රධාන විධායකයෙකු ඉවත් වන විට ලබා දෙන දැවැන්ත මුදල් ගෙවීම්ය. 2009 වසරේ සංස්ථා පනතට ගෙන ආ සංශෝධන හරහා කොටස්හිමියන්ට මෙම අත්තනෝමතික ගෙවීම් පාලනය කිරීමේ බලය ලැබුණි.
ඕස්ට්‍රේලියානු විශ්‍රාම වැටුප් ආයෝජකයින්ගේ කවුන්සිලයේ (ACSI) දත්ත අනුව, 2008 වසරේදී ඩොලර් මිලියන 83ක් වූ සමස්ත termination ගෙවීම්, 2024 වන විට ඩොලර් මිලියන 8.38ක් දක්වා වාර්තාගත ලෙස පහත වැටී ඇත. කෙසේ වෙතත්, 2025 මූල්‍ය වර්ෂය තුළ මෙම අගය නැවතත් මදක් ඉහළ ගියේ රියෝ ටින්ටෝ (Rio Tinto) සමාගමෙන් ඉවත් වූ ජැකොබ් ස්ටවුෂොල්ම් (Jakob Stausholm) හට ගෙවූ ඩොලර් මිලියන 5.88 ක තනි ගෙවීම නිසාය. වර්තමානයේ ප්‍රවණතාවය වන්නේ සෘජු මුදල් ගෙවීම් වෙනුවට, කාලයත් සමඟ හිමිකම් ලැබෙන කොටස් මත පදනම් වූ වත්කම් ලබා දීමයි.
මුදල් ආපසු ලබාගැනීමේ අසීරුතාව
සමාගම් පාලක මණ්ඩල විසින් විධායකයින්ගේ වැටුප් කපා හැරීමේ හෝ නැවත ලබා ගැනීමේ (Clawback) වගන්ති ඇතුළත් කළ ද, එය ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාත්මක කිරීම අතිශය දුෂ්කරය. 2023 දී ක්වාන්ටාස් සමාගම ඇලන් ජොයිස්ගේ ප්‍රතිලාභවලින් ඩොලර් මිලියන 9ක් කපා හැරීමට සමත් වුවද, හිටපු ANZ බැංකු ප්‍රධානියා වූ ෂේන් එලියට් විශ්‍රාම යාමෙන් පසු ඔහුගේ ඩොලර් මිලියන 13.5 ක ප්‍රසාද දීමනා කපා හැරීමට එරෙහිව නීතිමය ක්‍රියාමාර්ග පවා ගත්තේය.
ස්වින්බර්න් විශ්වවිද්‍යාලයේ කෝපරේට් නීතිය පිළිබඳ විශේෂඥ හෙලන් බර්ඩ් පවසන පරිදි:
“එය කදිම අදහසකි, නමුත් මගේ අත්දැකීම් අනුව මුදල් අතින් ගිලිහී ගිය පසු ඒවා නැවත ලබා ගැනීම (Clawback) ඉතා අපහසුය.”
වැටුප් සම්බන්ධ විවේචන හමුවේ Lovisa සමාගමේ හිමිකරු බ්‍රෙට් බ්ලන්ඩි ඉදිරිපත් කළ තර්කය අවධානයට ලක්විය යුතුය. Lovisa සමාගම වෙළඳපල වටිනාකම අනුව ඉහළම සමාගම් 100 අතර පවා නොතිබුණ ද, එහි හිටපු ප්‍රධාන විධායක වික්ටර් හෙරේරෝ ඩොලර් මිලියන 39.5ක වැටුපක් ලබා ගත්තේය. එසේම වර්ජින් (Virgin) සමාගමෙන් ඉවත් වූ ජේන් හර්ඩ්ලිකා ද ඩොලර් මිලියන 50කට ආසන්න පැකේජයකට හිමිකම් කීවාය.
බ්ලන්ඩි පවසන්නේ “සෑම කෙනෙකුටම ෆෙරාරි රථයක් පදවා ඉන් උපරිම ඵල ලබා ගත නොහැක. අපට ජයග්‍රහණය කළ යුතුය.”
මැකවයරි බැංකුවේ සාර්ථකත්වය ද මෙම “ෆෙරාරි” දර්ශනයට සමානය. ජයග්‍රහණය ලබා දෙන්නේ නම්, පිරිවැය ද ඉහළ වේ. එහෙත් රියෝ ටින්ටෝ හි හිටපු ප්‍රධාන විධායක ජීන් සෙබස්තියන් ජැක්ස්ගේ සිදුවීමෙන් මෙම ක්‍රමයේ ඇති දුර්වලතාවක් හෙළි වේ. ජූකාන් ගෝර්ජ් හි පුරාණ ආදිවාසී ස්ථාන විනාශ කිරීමේ චෝදනාව මත ඔහුට සිය කීර්ති නාමය අහිමි වුවද, ඔහු “යහපත් ලෙස සමුගන්නෙකු” ලෙස සලකා ඩොලර් මිලියන 60ක් වටිනා කොටස් රැගෙන යාමට අවස්ථාව ලැබුණි. “Good Leaver” තත්ත්වය යනු විධායකයෙකු මතභේදයක් මැද වුවද ඉවත් වන විට, ඔහුට හිමි වීමට තිබූ සියලු කොටස් අහිමි නොවී ලබා ගැනීමට ඉඩ සලසන නීතිමය සිදුරකි.
ශෙමාරා වික්‍රමනායක මැකවයරි බැංකුවෙන් සමුගන්නේ අසමසම වාර්තාවක් සමඟිනි. ඇයගේ අට වසරක සේවා කාලය තුළ මැකවයරි හි වෙළඳපල වටිනාකම 149% කින් අතිවිශාල ලෙස ඉහළ ගොස් ඇති අතර, ඇය ඉවත් වීමට දින කිහිපයකට පෙර කොටසක මිල ඩොලර් 258.41 ක වාර්තාගත අගයකට පත් විය.
