රෂිකා හෙන්නායක නොවැම්බර් 06, කොළඹ LNW :
සමකාලීන ජාත්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ සංවෘත දොරවල් පිටුපස පැවැත්වෙන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හමුවීම් සහ තීරණ මගින් මුළු ලෝකයේම බලය පිළිබඳ තීරණය කරනු ලබයි.
2026 නොවැම්බර් මස මුලදී මොස්කව් හි ක්‍රෙම්ලිනයේ සෙනෙට් මාලිගයේදී පැවැති අධි-මට්ටමේ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හමුවක් කෙරෙහි ජාත්‍යන්තර දේශපාලනික විශ්ලේෂකයින්ගේ දැඩි අවධානය යොමු විය.
එනම්, එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායලය විසින් ඉරානයට එරෙහිව දියත් කර ඇති යුද්ධය තීව්‍ර වී ඇති පසුබිමක, රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැදිමීර් පුටින් සහ ඉරානයේ උසස් ජාතික ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ලේකම් මොහ්සෙන් රෙසායි (Mohsen Rezaei) අතර පැවැත්වුණු විශේෂ සාකච්ඡාවයි.
යුද්ධයෙන් පසු සමයේ ප්‍රාදේශීය ආරක්ෂක විධිවිධාන, බලශක්ති සහයෝගීතාව සහ මැදපෙරදිග කලාපයේ ඉදිරි අනාගතය පිළිබඳව මෙහිදී දීර්ඝ ලෙස සාකච්ඡා විය.
මොහ්සෙන් රෙසායිගේ මොස්කව් සංචාරයේ ප්‍රධානතම කාර්යය වූයේ ඉරානයේ උච්චතම නායක මොජ්තබා කමේනි (Mojtaba Khamenei) විසින් එවනු ලැබූ විශේෂ පණිවිඩයක් සහිත ලිපියක් පෞද්ගලිකවම රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැදිමීර් පුටින් වෙත භාරදීමයි.
මෙම සංචාරය මසකට පෙර සැලසුම් කර තිබුණද, කලාපයේ පවතින සක්‍රීය හමුදාමය තත්ත්වයන් පිළිබඳ දිනපතා පැවැති සාකච්ඡා හේතුවෙන් එය කල් දැමීමට සිදු වූ බව රෙසායි ප්‍රකාශ කළේය. රෙසායි විසින් මෙම රහස් ලිපියේ අන්තර්ගතය ප්‍රසිද්ධ මාධ්‍ය වෙත අනාවරණය නොකිරීම රාජ්‍යතාන්ත්‍රිකව කැපී පෙනෙන කරුණකි.
කෙසේ වෙතත්, මෙම හමුවට පෙර දින ඉරාන උච්චතම නායක මොජ්තබා කමේනි විසින් නිකුත් කරන ලද ප්‍රසිද්ධ ලිඛිත නිවේදනයක් මගින් තෙහෙරානයේ දැඩි ස්ථාවරය පැහැදිලි කෙරිණි. එහිදී ඔහු අවධාරණය කළේ ඇමෙරිකානු තර්ජන හමුවේ ඉරානය “පූර්ණ නිවාරණ බලයක්” (absolute deterrence) වෙත ළඟා විය යුතු බවයි.
"එක්සත් ජනපදයට යටත් වීමේ සුළු හෝ නැඹුරුවක් නොතිබිය යුතුය." — ඉරානයේ උච්චතම නායක මොජ්තබා කමේනි.
ඉරානයට එරෙහි යුද්ධයේ අතුරුඵල ඇමෙරිකානු අභ්‍යන්තර දේශපාලනය තුළ දැවැන්ත පෙරළියක් ඇති කිරීමට සමත් වී තිබේ. පැවැති අඟහරුවාදා වාර මධ්‍ය මැතිවරණයේදී (midterm elections), ඇමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ රිපබ්ලිකන් පක්ෂයට නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයේ (House of Representatives) සහ සෙනෙට් මණ්ඩලයේ (Senate) යන ද්විත්වයේම බලය අහිමි විය.
ඉරානයට එරෙහි යුදමය ක්‍රියාමාර්ග හේතුවෙන් ඉන්ධන සහ භාණ්ඩ මිල ගණන් ඉහළ යාම මෙන්ම උද්ධමනය තීව්‍ර වීම කෙරෙහි ඇමෙරිකානු ඡන්දදායකයින් තුළ ඇති වූ දැඩි විරෝධය මෙම දේශපාලන පරාජයට කෙළින්ම හේතු විය. වොෂින්ටනයේ බලතුලනය වෙනස් වීමත් සමඟ, රාජ්‍යතාන්ත්‍රික මාර්ග ඔස්සේ යුද්ධය අවසන් කිරීමට ඇමෙරිකානු පාලනාධිකාරියට එල්ල වන පීඩනය සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ ගොස් ඇත.
ජාත්‍යන්තර වෙළඳාමට සහ ලෝක තෙල් ප්‍රවාහනයට තීරණාත්මක සමුද්‍රීය හුස්ම හිරකරන ලක්ෂ්‍යයක් (choke point) වන හෝමුස් සමුද්‍රසන්ධිය (Strait of Hormuz) නැවත විවෘත කිරීම සහ යුද්ධය අවසන් කිරීම සම්බන්ධයෙන් තෙහෙරානය පසුවන්නේ දැඩි උපායමාර්ගික ස්ථාවරයකයි. වොෂින්ටනය විසින් ඉරානය ඉදිරිපත් කර ඇති කොන්දේසි හත (seven conditions) සම්පූර්ණයෙන් සපූරාලන තෙක් එක්සත් ජනපදය සමඟ කිසිදු සාකච්ඡාවක් පැවැත්වීම හෝ හෝමුස් සමුද්‍රසන්ධිය විවෘත කිරීම සිදු නොකරන බව රෙසායි තහවුරු කළේය.
වර්තමාන රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාම සාකච්ඡා ප්‍රධාන වශයෙන් කුළුණු හතරක් වටා ගොඩනැගී ඇත.
- ඉරාන වරායවල් සඳහා පනවා ඇති ඇමෙරිකානු වටලෑම ඉවත් කිරීම.
- ඉරානයට එරෙහිව පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක ඉවත් කිරීම.
- හෝමුස් සමුද්‍රසන්ධියේ අනාගත ආරක්ෂක සහ නාවික තත්ත්වය.
- ඉරාන න්‍යෂ්ටික වැඩසටහන පිළිබඳ සාකච්ඡා නැවත ආරම්භ කිරීම.
යුද්ධය අතරතුර ඉදිවන රුසියානු-ඉරාන ගෑස් පයිප්ප මාර්ගය
සක්‍රීය යුදමය වාතාවරණයක් පවතිද්දී පවා රුසියාව සහ ඉරානය අතර දීර්ඝකාලීන ආර්ථික සහ බලශක්ති සබඳතා වේගයෙන් වර්ධනය වෙමින් පවතී. පුටින් සහ රෙසායි අතර පැවැති සාකච්ඡාවලදී රුසියාවේ සිට ඉරානය දක්වා ස්වාභාවික ගෑස් පයිප්ප මාර්ගයක් (gas pipeline) ඉදිකිරීමේ ව්‍යාපෘතිය කෙරෙහි විශේෂ අවධානය යොමු විය.
මෙම ව්‍යාපෘතිය මගින් උපායමාර්ගික ද්විත්ව වාසියක් හිමිවේ.
- ඉරානයේ පවතින අභ්‍යන්තර ගෑස් හිඟයට ස්ථිර විසඳුමක් ලැබීම.
- රුසියාවට ඉරාන භූමිය හරහා එහි අසල්වැසි රටවල් වෙත ගෑස් අපනයනය කිරීමට මඟ පෑදීම.
බටහිර සම්බාධක හමුවේ දෙරට අතර සබඳතා ශක්තිමත් කරමින් 2025 ජනවාරි මාසයේදී අත්සන් කරන ලද “විස්තීරණ උපායමාර්ගික පාර්ශවකාරිත්ව ගිවිසුම” (Comprehensive Strategic Partnership Treaty) 2025 ඔක්තෝබර් මාසයේ සිට බලාත්මක විය. කෙසේ වෙතත්, භූ-දේශපාලනික විශ්ලේෂකයින් පෙන්වා දෙන්නේ රුසියාව සහ උතුරු කොරියාව අතර පවතින ගිවිසුමට වෙනස්ව, රුසියානු-ඉරාන ගිවිසුම තුළ ප්‍රත්‍යොපකාරී ආරක්ෂක වගන්තියක් (mutual defence clause) ඇතුළත් නොවන බවයි.
ප්‍රහාරක ජෙට් යානා ප්‍රමාදය සහ විදේශීය අතපෙවීම්වලට එරෙහි ප්‍රාදේශීය එකඟතාව
හමුදාමය සහ කලාපීය ආරක්ෂක සාකච්ඡාවලදී වැදගත් කරුණු කිහිපයක් තහවුරු විය. ඉරානය විසින් රුසියාවෙන් මිලදී ගෙන ඇති Su-35 ප්‍රහාරක ජෙට් යානා භාරදීම යුද්ධය අවසන් වන තෙක් කල්දමා තිබේ. ඉරාන හමුදා ප්‍රකාශක මොහොමඩ් අක්‍රමිනියා (Mohammad Akraminia) සඳහන් කළේ යානා භාරගැනීමට අවශ්‍ය සියලු පූර්ව සූදානම සහ ඉරාන ගුවන් නියමුවන් පුහුණු කිරීමේ කටයුතු සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් කර ඇති බවයි.
එමෙන්ම, ඉරානය, සෞදි අරාබිය, තුර්කිය සහ පාකිස්තානය (මෙක්කා පනතේ රටවල් – Mecca pact states) අතර තෙහෙරානයේදී පැවැති ආරක්ෂක සාකච්ඡා පිළිබඳවද රුසියානු නායකයා දැනුවත් කෙරිණි. කලාපීය ආරක්ෂාව තහවුරු කරගැනීමේදී බාහිර විදේශීය බලවේගවල අතපෙවීම් සිදු නොවිය යුතු අතර ප්‍රාදේශීය එකඟතාවන් හරහා ආරක්ෂාව තහවුරු කරගත යුතුය යන ස්ථාවරයෙහි රුසියාව සහ චීනය මෙන්ම කලාපීය රටවල්ද සිටින බව රෙසායි පැහැදිලි කළේය. ඊට සමගාමීව ඉරාන විදේශ අමාත්‍ය අබ්බාස් අරග්රාචි (Abbas Araghchi) විසින් කුවෙට්, සෞදි අරාබිය, ඕමානය, කටාර්, තුර්කිය සහ ජෝර්දානය යන රටවල විදේශ අමාත්‍යවරුන් සමඟ රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සාකච්ඡා පවත්වන ලදී.
මොස්කව් හි පැවැති මෙම අධි-මට්ටමේ හමුව දෙස බලනවිට පැහැදිලි වන්නේ, බලශක්ති සබඳතා, කලාපීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික එකඟතාවන් සහ ඉරානයේ නම්‍යශීලී නොවන නිවාරණ කොන්දේසි මගින් යුද්ධයෙන් පසු මැදපෙරදිග කලාපයේ ස්වරූපය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වන බවයි. එක්සත් ජනපදයේ අභ්‍යන්තර දේශපාලන පෙරළිය සහ රුසියානු-චීන කලාපීය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික මැදිහත්වීම හමුවේ අනාගත යුද පිටිය නව මාවතකට යොමු වෙමින් පවතී.
