ඕවින්දි විෂ්මිකා
පෙබරවාරි 21, කොළඹ LNW :
මත්තල අන්තර් හුවමාරුව අසල සිදුවූ පොලිස්–ප්රජා ගැටුමක් සහ එහිදී ජනාධිපතිවරයාට එරෙහිව අපහාස සහගත ප්රකාශ සිදුකළ බවට චෝදනා ලැබූ පුද්ගලයින් පස්දෙනෙකු රක්ෂිත බන්ධනාගාර ගත කිරීම ශ්රී ලංකාවේ නීති පද්ධතිය තුළ “අපහාසය” හෝ “අධිකාරිය අවමානයට ලක් කිරීම” කෙතරම් බරපතල කරුණක්ද යන්න නැවතත් සාකච්ඡාවට භාජනය වී ඇත.
කතරගම සිට ආපසු යමින් සිටි මෙම සැකකරුවන් ජනාධිපති අනුර කුමාර දිසානායකට අපහාසාත්මක ප්රකාශ සිදු කරමින් පොලිස් නිලධාරීන්ගේ රාජකාරියට බාධා කළ බවට චෝදනා ලබමින් දැන් මහජන විවේචනවලට පමණක් නොව නොයෙකුත් අපරාධ වගකීම්වලට ද මුහුණ දෙති.මෙවැනි ක්රියාවන් ශ්රී ලංකාවේ නීතිය අනුව සාමාන්ය වචන හුවමාරු පමණක්ම නොව ඒවා ව්යවස්ථාමය ආරක්ෂාවන්, මහජන සාමය පිළිබඳ නීති සහ පරිණාමය වන අපහාස නීති විද්යාවේ සංකීර්ණ මංසන්ධියක් හරහා ගමන් කරයි.
ජනාධිපතිවරයා සහ නීතිය: සාමාන්ය පුද්ගලයෙකුට වඩා ඉහළ නීති ආරක්ෂාවක්
ශ්රී ලංකාවේ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථා රාමුව යටතේ ජනාධිපතිවරයා රාජ්ය ප්රධානියා සහ රජයේ ප්රධානියා ලෙස කටයුතු කරයි.ව්යවස්ථාවේ 14(1)(a) වගන්තිය යටතේ අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස සහතික කර තිබුණද එය සම්පූර්ණයෙන්ම භුක්ති විඳිය හැකි අසීමිත අයිතියක් නොවේ. ජාතික ආරක්ෂාව, මහජන සාමය සහ අන් අයගේ අයිතිවාසිකම් සහ කීර්ති නාමය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා එය පැහැදිලිවම සීමා කිරීම්වලට යටත් වේ.
ශ්රී ලංකා දණ්ඩ නීති සංග්රහය යටතේ,
•ජනාධිපතිවරයාගේ පුද්ගලිත්වය හෙළා දමන,
•වෛරය හෝ අකීකරුභාවය උද්දීපනය කරන,
•ජනාධිපතිවරයාට හෝ රාජ්ය සේවකයෙකුට අපහාස කරන,
•රාජකාරිය ඉටුකරමින් සිටින රාජ්ය නිලධාරියෙකුට බාධා කරන
ක්රියාවන් අපරාධ ලෙස සලකනු ලබයි.
විවේචනයෙන් අපහාසය, බියගැන්වීම හෝ රාජකාරියට බාධා කිරීම දක්වා යම්කිසි ප්රකාශනයක් ගමන් කරන විට එය අපරාධමය ප්රතිවිපාක ඇති කරයි. විශේෂයෙන්ම, රාජකාරිය ඉටුකරමින් සිටින පොලිස් නිලධාරීන්ට අපහාස කිරීම හෝ ඔවුන්ගේ රාජකාරියට බාධා කිරීම දණ්ඩ නීති සංග්රහය යටතේ දඩුවම් ලබන අපරාධයකි.
තත්ත්වය තවත් බරපතල වන අවස්ථාවලදී විශේෂයෙන් මහජන අසන්සුන්භාවය හෝ රාජ්ය අස්ථාවරභාවය උද්දීපනය වන බවට චෝදනා එල්ල වන විට එවැනි ක්රියාවන් සඳහා දැඩි දඩුවම් නියම කළ හැකිය.
බලධාරීන් පෙන්වා දෙන්නේ සමාජ මාධ්ය හරහා හෝ වේවා ජනාධිපතිවරයා හෝ රාජ්ය නිලධාරීන් පිළිබඳ අපහාසකාරී හෝ රාජ්ය ස්ථාවරභාවයට හානි කරන අයුරින් තොරතුරු ප්රචාරය කිරීම විශේෂයෙන් එය රාජ්ය ආරක්ෂාවට හෝ ස්ථාවරභාවයට තර්ජනයක් බවට පරිවර්තනය වන විට වසර 5 සිට 10 දක්වා සිරදඩුවම්කට පවා යටත් විය හැකි බවයි.
මෙවැනි චෝදනා සඳහා බොහෝ විට නීතිපතිවරයාගේ හෝ රාජ්ය නඩු පවරන පාර්ශවයන්ගේ අනුමැතිය අවශ්ය වන අතර එමඟින් රාජ්ය නායකයා සම්බන්ධ වැරදි සම්බන්ධයෙන් නඩු පැවරීමට ඇති බරපතලකම අවධාරණය කෙරේ.
අධිකරණ අවමානය (Contempt of Court): සමාන්තර නමුත් බරපතල අපරාධයක්
මත්තල සිද්ධිය ජනාධිපතිවරයාට එරෙහිව සිදු වූ බව කියන අපහාස සහ පොලිසියට බාධා කිරීම් සම්බන්ධයෙන් වුවද ශ්රී ලංකාවේ නීති සම්ප්රදාය අධිකරණයට අපහාස කිරීම බරපතලම කථන-සම්බන්ධ වැරදි වලින් එකක් ලෙස සලකයි.
ශ්රී ලංකා පාර්ලිමේන්තුව විසින් මෑතකදී සම්මත කරන ලද 2024 අංක 8 දරන අධිකරණයකට, විනිශ්චය සභාවකට හෝ ආයතනයකට අපහාස කිරීමේ පනත මගින් අධිකරණවල ගෞරවය සහ අධිකාරිය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නීතිමය ක්රමවේද පැහැදිලි කර ඇත.
එම පනතේ අරමුණු අතරට ඇතුළත් වන්නේ:
•අධිකරණවල ගෞරවය හා අධිකාරිය ආරක්ෂා කිරීම
•යුක්තිසම්පාදන ක්රියාවලිය නිසි පරිදි ක්රියාත්මක වීම සුරක්ෂිත කිරීම
•ප්රකාශන නිදහස හා අධිකරණ නියෝගයන්ට අනුගත වීම අතර සමතුලිතතාවයක් පවත්වා ගැනීම යි.
පනතේ 3 වන වගන්තියට අනුව
•අධිකරණ අධිකාරිය අවමානයට හෝ අගෞරවයට ලක් කිරීම අරමුණු කර ගත් ක්රියාවන්
•අධිකරණයේ ගෞරවය හෙළා දැමීම හෝ එය පහළ දැමීම
•යුක්තිසම්පාදන ක්රියාවලියට බාධා කිරීම
•නඩු විභාගයකට අගතියක් වන අසත්ය කරුණු ප්රකාශ කිරීම හෝ අනවසරයෙන් ප්රචාරය කිරීම
“අධිකරණ අවමානය” යටතට වැටෙන ක්රියාවන් ලෙස සලකයි.
වැදගත් කරුණක් නම් මෙම පනත “ප්රකාශනය” (publication) යන්න විශාල පරාසයකින් අර්ථ දක්වයි. එයට විද්යුත් මාධ්ය, අන්තර්ජාලය සහ සමාජ මාධ්ය හරහා තොරතුරු බෙදාහැරීමද ඇතුළත් වන අතර, එබැවින් සමාජ මාධ්ය ප්රකාශද සෘජුවම මෙම නීතිය යටතට වැටේ.
ශ්රී ලංකා ශ්රේෂ්ඨාධිකරණය සහ අභියාචනාධිකරණය හට අධිකරණ අවමානය තමන් ඉදිරියේ සිදුවුවත් වෙනත් ස්ථානයක සිදුවුවත් ඒ සඳහා දඩුවම් නියම කිරීමට බලය හිමි වේ. එමෙන්ම ප්රථම අදියර අධිකරණ (Courts of First Instance) ද තමන් ඉදිරියේ පැවැත්වෙන නඩු කටයුතු සම්බන්ධයෙන් සිදුවන අවමාන ක්රියාවන් සඳහා සීමිත බලය යටතේ දඩුවම් නියම කළ හැකිය.
දඬුවම්
2024 පනත මඟින් සිර දඬුවම (ඇතැම් වගන්ති යටතේ මාස හයක් දක්වා සරල සිර දඬුවමක්), දඩ මුදල් හෝ දෙකම සඳහා විධිවිධාන සලසා ඇත. අපහාසය විධිමත් ලෙස අධිකරණයේ අවධානයට යොමු කිරීමෙන් පසු වසරක් ඇතුළත සාමාන්යයෙන් නඩු කටයුතු ආරම්භ කළ යුතුය.
විවාදය නැවත හැඩගැස්වූ පූර්වාදර්ශය
2018 දී හිටපු පාර්ලිමේන්තු මන්ත්රී රන්ජන් රාමනායක මහතා අධිකරණ අවමානයට වැරදිකරු වී වසර හතරක දැඩි සිරදඩුවමකට ලක් විය.ඒ අධිකරණය තුළ සිදුවන දූෂණ සහ වංචනික සිදුවීම් සම්බන්ධයෙන් ප්රසිද්ධියේ චෝදනා කිරීම නිසාවෙනි.එම තීන්දුවෙන් අවධාරණය වූයේ අන් කිසිවක් නොව ආයතනික ගෞරවය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා අධිකරණය තීරණාත්මකව ක්රියා කරනු ඇති බවත් සනාථ කරන ලද සාක්ෂි නොමැතිව දූෂණ හෝ විෂමාචාර චෝදනා සිදුකිරීම අධිකරණය “අපකීර්තියට” පත් කිරීමක් ලෙස සැලකිය හැකි බවත්ය.
ඒ අනුව එම නඩුව ශ්රී ලංකාවේ ප්රකාශන නිදහස සහ අධිකරණ ගෞරවය අතර සීමාව කෙතරම් සංකීර්ණද යන්න ප්රකට කළ සිද්ධියක් විය.
ප්රකාශන නිදහස හමුවේ අපහාසය: සීමාව කොතැනද?
2024 පනතේ 4 වන වගන්තියට අනුව මහජන අවශ්යතා පිළිබඳ කාරණා සම්බන්ධයෙන් යහපත් විශ්වාසයකින් ප්රකාශයට පත් කරන ලද නිවැරදි කරුණු අපහාසයක් නොවන අතර නිගමනය කරන ලද තීන්දුවක් පිළිබඳ සාධාරණ අදහස් දැක්වීමට අවසර ඇත.එනම් යුක්තිය පසිඳලීමට බාධා නොකරන සැබෑ විවේචන ආරක්ෂා කෙරෙනු ඇත.
ඒ හා සමානව ජනාධිපතිවරයෙකු පිළිබඳ දේශපාලන විවේචනය සැමවිටම අපරාධයක් නොවේ. ප්රජාතන්ත්රවාදී ක්රම මගින් තියුණු විරුද්ධ මත පවා ශක්තිමත් විවාදයකට ඉඩ සලසයි. ශ්රී ලංකාවේ එම සීමාව කොතැනද යන්න තීරණය කිරීමේදී අධිකරණය සැලකිය යුතු අභිමතයක් රඳවා ගනී.
පොලිස් රාජකාරියට බාධා කිරීම: වෙනස් නමුත් බරපතල වරදක්
මත්තල සිද්ධියට පොලිස් නිලධාරීන්ට ඔවුන්ගේ රාජකාරි ඉටු කිරීමේදී බාධා කිරීමේ චෝදනා ද ඇතුළත් වේ. දණ්ඩ නීතිය යටතේ මෙය ස්වාධීන අපරාධයක් වේ.මහජන ආරක්ෂාව හා රථවාහන නීති ක්රියාත්මක කිරීමේදී නිලධාරීන්ට බාධා කිරීම පැහැදිලි අපරාධ වරදක් වේ.
වාර්තා වන පරිදි සිද්ධිය වූ ස්ථානයේ නීතිමය ක්රියාමාර්ග ගැනීමට අපොහොසත් වූ එයට සම්බන්ධ නිලධාරීන් මාරු කිරීම අපරාධ නඩු පැවරීම සමඟ ආයතනික වගවීම ක්රියාත්මක වන ආකාරය මැනවින් ඉස්මතු කරයි.
පුළුල් නීතිමය පසුබිම
ශ්රී ලංකාව 2002 වසරේදී අපරාධමය අපහාස (criminal defamation) නීතිය අහෝසි කරන ලදී. කෙසේ වෙතත් ප්රකාශනය සම්බන්ධ නඩු පවරා ගැනීම් පහත නීතිමය විධිවිධාන යටතේ තවදුරටත් සිදු වී ඇත.
•අතෘප්තිය හෝ අපහාසය සම්බන්ධ දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ විධිවිධාන යටතේ
•වෛරය හෝ ප්රචණ්ඩත්වය උද්දීපනය කරන බවට චෝදනා කරන ප්රකාශ සම්බන්ධයෙන් ICCPR පනත යටතේ
•අධිකරණ අවමාන බලය (contempt jurisdiction) යටතේ අධිකරණ ආරක්ෂාව සඳහා
•විශේෂ තත්ත්වයන්හි මහජන සම්මත නීති සහ හදිසි නියෝග (emergency regulations) යටතේ.
ජනාධිපතිවරයාට ධුරයේ සිටින කාලය තුළ නඩු පවරා ගැනීමෙන් හෝ අපරාධ නඩු ක්රියාමාර්ගවලින් ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථානුකූල වශයෙන් ආරක්ෂාව (immunity) හිමි වේ. එහෙත් ජනාධිපති ධුරය වෙත එල්ල කරන අවමානකාරී හෝ රාජද්රෝහී (seditious) ක්රියාවන් වැනි අපරාධ සදහා ඒවා සිදු කළ බවට චෝදනා ලබන පුද්ගලයාට එරෙහිව නඩු පැවරීමට හැකියාව පවතී.
ඉහළ මට්ටමේ නීතිමය යථාර්ථයක්: වචනවලටද සිරදඩුවම්
ශ්රී ලංකාවේ රාජ්ය නායකයාට හෝ අධිකරණ ආයතනවලට එල්ල වන මහජන අපහාසය හුදෙක් ආචාර ධර්ම පිළිබඳ කාරණයක් නොවේ.එය ඉහළ මට්ටමේ නීතිමය ගැටලුවකි. අත්අඩංගුවට ගැනීම, රක්ෂිත බන්ධනාගාර ගත කිරීම, නඩු පැවරීම සහ සිරගත කිරීම යනු නීතිය එම ප්රකාශනය හෝ හැසිරීම තීරණය කරන යථාර්ථවාදී ප්රතිඵල වේ.
මන්ද ඒවා වෛරය හෝ අතෘප්තිය ඇති කරයි,රාජ්ය කාර්යයන්ට බාධා කරයි,අධිකරණ අධිකාරිය අපකීර්තියට පත් කරන අතර මහජන සාමය අස්ථාවර කරයි.
එබැවින් මත්තල නඩුව හුදෙක් මාර්ග ආරවුලක් ගැන පමණක්ම නොවේ. එය ජනාධිපති ධුරයේ වේවා පොලිසියේ වේවා අධිකරණයේ හෝ වේවා,ආයතනික ගෞරවය අපරාධ සම්බාධක හරහා ආරක්ෂා කරන පුළුල් නීති සංස්කෘතියක සංකේතයකි.
ශ්රී ලංකාවේ නීති පද්ධතිය තුළ වචන බලවත් විය හැකිය. නමුත් වචන රාජ්යයේ හෝ එහි ආයතනවල අධිකාරියට හානි කරන බව සලකන විට, ඒවා අපරාධ බවටද පත්විය හැකිය.
ප්රජාතන්ත්රවාදයේදී විවේචනය අත්යවශ්යය. නමුත්, ශ්රී ලංකාවේ නීතිය පැහැදිලි කරන්නේ විවේචනය සහ අවමානය අතර රේඛාව ඉතා සුළු වූවත් එය නීතිය විසින් දැඩිව ආරක්ෂා කරන සීමාවක් බවයි.
