සටහන: සශිකලා මධුෂාණී
ලෝකය(අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ) ඔක්තෝම්බර් මස 06: විශ්වයේ ඈත ප්‍රදේශවලින් පෘථිවිය වෙත පැමිණෙන අතිශය දුර්ලභ හා හඳුනාගැනීමට අපහසු අධි ශක්ති නියුට්‍රිනෝ අංශු සම්බන්ධයෙන් සිදුකළ පුරෝගාමී පර්යේෂණ වෙනුවෙන් බෙල්ජියම් ජාතික භෞතික විද්‍යාඥ ෆ්‍රැන්සිස් හැල්සන් 2026 වසරේ භෞතික විද්‍යාව සඳහා වන නොබෙල් ත්‍යාගයෙන් පිදුම් ලබා තිබේ.
ස්වීඩන් රාජකීය විද්‍යා ඇකඩමිය විසින් අද (ඔක්තෝබර් 6) නිවේදනය කළ මෙම ත්‍යාගය, IceCube Neutrino Observatory සඳහා හැල්සන් ලබාදුන් තීරණාත්මක දායකත්වය සහ තාරකා භෞතික මූලාශ්‍රවලින් පැමිණෙන අධි ශක්ති නියුට්‍රිනෝ හඳුනාගැනීම වෙනුවෙන් පිරිනමා ඇත.
‘අවතාර අංශු’ ලෙස හඳුන්වන නියුට්‍රිනෝ
නියුට්‍රිනෝ යනු විදුලි ආරෝපණයක් නොමැති, අතිශය කුඩා ස්කන්ධයක් සහිත උප පරමාණුක අංශු වේ. ඒවා ද්‍රව්‍ය සමඟ ඉතා සුළු වශයෙන් පමණක් අන්තර්ක්‍රියා කරන බැවින් පෘථිවිය සහ මිනිස් සිරුර හරහා පවා කිසිදු බලපෑමක් නොමැතිව ගමන් කළ හැකියි. සෑම තත්පරයකම නියුට්‍රිනෝ ට්‍රිලියන ගණනක් අපගේ ශරීරය හරහා ගමන් කරන බව විද්‍යාඥයන් පෙන්වා දෙති.
මෙවැනි අංශු හඳුනාගැනීම අතිශය අපහසු වීම හේතුවෙන් ඒවාට “අවතාර අංශු” (ghost particles) යන අන්වර්ථ නාමයද භාවිත කරයි.
අයිස් කන්දක් විශාල දුරේක්ෂයක් බවට පත් කළ මෙහෙයුම
හැල්සන් 1988 වසරේදී දකුණු ධ්‍රැවයේ පවතින විශාල අයිස් ස්තරය භාවිත කර නියුට්‍රිනෝ හඳුනාගත හැකි දැවැන්ත නිරීක්ෂණාගාරයක් නිර්මාණය කිරීමේ අදහස ඉදිරිපත් කළේය.
එම අදහස මත ගොඩනැගුණු IceCube නිරීක්ෂණාගාරය දකුණු ධ්‍රැවයේ අයිස් තුළ ගැඹුරට සවි කළ ආලෝක සංවේදක දහස් ගණනකින් සමන්විත වේ. සමස්ත නිරීක්ෂණාගාරය ආසන්න වශයෙන් ඝන කිලෝමීටරයක අයිස් ප්‍රමාණයක් ආවරණය කරන දැවැන්ත අංශු අනාවරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරයි.
නියුට්‍රිනෝ අංශුවක් අයිස් තුළ පරමාණුක න්‍යෂ්ටියක් සමඟ ඉතා දුර්ලභ අවස්ථාවක ගැටුණු විට ඇතිවන ඉතා සුළු ආලෝක සංඥා මෙම සංවේදක මගින් හඳුනාගැනීමට හැකියාව තිබේ. එම සංඥා විශ්ලේෂණය කිරීමෙන් නියුට්‍රිනෝ පැමිණි දිශාව සහ එහි ශක්තිය පිළිබඳ තොරතුරු ලබාගත හැකියි.
විශ්වයේ රහස් හෙළි කිරීමට නව මාර්ගයක්
අධි ශක්ති නියුට්‍රිනෝ විශ්වයේ ඉතා බලවත් සිදුවීම් සිදුවන ප්‍රදේශවලින් නිපදවිය හැකියි. සුපර්නෝවා පිපිරීම්, ගැමා කිරණ පිපිරීම් සහ කළු කුහර ආශ්‍රිත ක්‍රියාකාරකම් වැනි විශ්වීය සිදුවීම් පිළිබඳ තොරතුරු ඒවා මගින් ලබාගත හැකිය.
විශේෂත්වය වන්නේ නියුට්‍රිනෝ වෙනත් බොහෝ අංශු මෙන් පහසුවෙන් මාර්ගය වෙනස් නොකර විශ්වය හරහා ගමන් කිරීමයි. ඒ නිසා ඒවාට තමන් පැමිණි දුරස්ථ මූලාශ්‍රය පිළිබඳ තොරතුරු පෘථිවිය වෙත රැගෙන ඒමට හැකියාව තිබේ. මෙය විශ්වය අධ්‍යයනය කිරීම සඳහා නව ආකාරයක “නියුට්‍රිනෝ තාරකා විද්‍යාවක්” බිහි කිරීමට මඟ පෑදූ බව නොබෙල් කමිටුව පවසයි.
වයස අවුරුදු 82ක් වන ෆ්‍රැන්සිස් හැල්සන් ඇමරිකාවේ University of Wisconsin–Madison හි මහාචාර්යවරයෙකු වන අතර, මෙම ත්‍යාගය සමඟ ස්වීඩන් ක්‍රෝන මිලියන 12ක මුදල් ත්‍යාගයක්ද හිමිවේ.
