සටහන: සශිකලා මධුෂාණි
අගෝස්තු මස 16: ලෝකය(අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ): ඇෆ්ගනිස්ථානයේ කාබුල් අගනුවර තලේබාන් සංවිධානය නැවත බලයට පැමිණ වසර පහක් සම්පූර්ණ වීම නිමිත්තෙන් අද(16) විශේෂ සැමරුම් පැවැත්විණි.
2021 අගෝස්තු 15 වැනිදා ඇමරිකානු හමුදා ඇතුළු විදේශීය හමුදා ඉවත් වීමත් සමඟ තලේබාන් සංවිධානය වේගයෙන් කාබුල් නුවර බලය අත්පත් කර ගත්තේය. එතැන් සිට වසර පහක් ගතවී ඇති අතර, දශක ගණනාවක් පැවති සන්නද්ධ ගැටුම්වලින් පසු රටේ ආරක්ෂක තත්ත්වය යම් ආකාරයකින් ස්ථාවර වී ඇති බව තලේබාන් පාලනය පෙන්වා දෙයි.
යුද්ධයෙන් හෙම්බත් වී සිටි ඇෆ්ගන් ජනතාවට මෙය එක් අතකින් වැදගත් වෙනසකි. දිගුකාලීන සටන් හා බෝම්බ ප්‍රහාර හේතුවෙන් ජීවිතය අනාරක්ෂිතව පැවති කාලයට සාපේක්ෂව රටේ බොහෝ ප්‍රදේශවල සන්නද්ධ ගැටුම් අඩුවීම ජනතාවට යම් ආරක්ෂිත පරිසරයක් ලබා දී තිබේ. තලේබාන් පාලකයන්ගේ ප්‍රධාන ජයග්‍රහණයක් ලෙස ඉදිරිපත් කරන්නේද මෙම ආරක්ෂාව සහ රටේ පාලන ව්‍යුහය තමන් යටතට ගැනීමයි.
එහෙත් ප්‍රශ්නය වන්නේ එම ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් ඇෆ්ගන් ජනතාවට ගෙවීමට සිදුව ඇති මිල කුමක්ද යන්නයි.
තලේබාන් පාලනය යටතේ කාන්තාවන් සහ ගැහැණු ළමුන්ගේ අයිතිවාසිකම් දැඩි ලෙස සීමා වී තිබේ. ද්විතීයික හා උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා ගැහැණු ළමුන්ට සහ කාන්තාවන්ට පවතින තහනම හේතුවෙන් මිලියන ගණනක් දැරියන්ට තම අධ්‍යාපනය අතරමඟ නතර කිරීමට සිදුව ඇත. 2026 වන විට ද්විතීයික අධ්‍යාපනයෙන් ඉවත් කර ඇති ඇෆ්ගන් ගැහැණු ළමුන් සංඛ්‍යාව මිලියන 2.4ක් පමණ වන බව UNESCO සහ අනෙකුත් වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
කාන්තාවන්ගේ රැකියා, පොදු ජීවිතයට සහභාගී වීම සහ සමාජ නිදහස සම්බන්ධයෙන්ද දැඩි සීමාවන් පවතී. UNICEF පෙන්වා දෙන්නේ කාන්තාවන්ගේ අධ්‍යාපනය හා රැකියා අවස්ථා සීමා කිරීම ඇෆ්ගනිස්ථානයේ ආර්ථිකයටද බරපතළ දිගුකාලීන පාඩුවක් ඇති කරන බවයි. එම සීමා දිගටම පැවතුණහොත් 2030 වන විට කාන්තා ගුරුවරුන් සහ සෞඛ්‍ය සේවිකාවන් 25,000කට වැඩි පිරිසක් අහිමි වීමේ අවදානමක්ද පවතින බව එම සංවිධානය පෙන්වා දෙයි.
ඒ අතර ආර්ථික අභියෝගද තවම අවසන් වී නැත. දරිද්‍රතාව, රැකියා හිඟය, මානුෂීය ආධාර මත රඳා පැවතීම සහ ස්වභාවික ආපදා වැනි ගැටලු ඇෆ්ගන් ජනතාවගේ දෛනික ජීවිතයට දැඩි බලපෑමක් එල්ල කරයි. තලේබාන් පාලනය යටතේ ආරක්ෂාව වැඩිවී ඇති බවට ප්‍රකාශ කළද, ආරක්ෂාව පමණක් ජනතාවගේ ජීවන තත්ත්වය මැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බව ජාත්‍යන්තර සංවිධාන පෙන්වා දෙයි.
ජාත්‍යන්තර වේදිකාවේ තලේබාන් පාලනයට ඇති තත්ත්වයද සංකීර්ණය. තලේබාන් පාලනය තවමත් ලොව බොහෝ රටවලින් නිල වශයෙන් පිළිගෙන නොමැති අතර, 2025 ජූලි මාසයේදී රුසියාව නිල වශයෙන් පිළිගැනීමෙන් පසු එය එසේ කළ පළමු රට බවට පත්විය. එහෙත් චීනය, ඉන්දියාව, ඉරානය, තුර්කිය ඇතුළු රටවල් කිහිපයක් තලේබාන් පාලකයන් සමඟ ප්‍රායෝගික හා රාජ්‍යතාන්ත්‍රික සම්බන්ධතා පවත්වාගෙන යමින් සිටී.
මෙහි ඇති විශාලතම පරස්පරතාව වන්නේ එයයි. එක් පැත්තකින් තලේබාන් පාලනය රට තුළ යුද්ධය අඩු කර ස්ථාවරත්වයක් ඇති කළ බව පෙන්වා දෙයි. අනෙක් පැත්තෙන් එම ස්ථාවරත්වය යටතේ කාන්තාවන්ගේ අධ්‍යාපනය, රැකියාව සහ පොදු ජීවිතයේ සහභාගීත්වය දැඩි ලෙස සීමා වී තිබේ. එබැවින් තලේබාන් පාලනයේ වසර පහක ප්‍රතිඵලය ආරක්ෂාව පමණක් පදනම් කරගෙන තීරණය කළ නොහැකිය.
ඇෆ්ගන් ජනතාව දශක ගණනාවක් තිස්සේ යුද්ධයේ වේදනාව විඳ ඇත. එම නිසා යුද්ධය අඩුවීම ඔවුන්ට ලැබුණු සහනයකි. එහෙත් එක් අතකින් යුද්ධයෙන් මිදී අනෙක් අතකින් නිදහස, අධ්‍යාපනය සහ අයිතිවාසිකම් සීමාවන පාලනයකට යටත් වීමට සිදුවීම ඇෆ්ගනිස්ථානයේ අද දවසේ ඇති විශාලතම විරෝධාභාසයයි.
