සටහන – පුලී
අගෝස්තු 16, LNW (කොළඹ):1986 අප්‍රේල් 26 වැනිදා අලුයම 1.23ට, යුක්රේනයේ ප්‍රිප්යාට් නගරය ආසන්නයේ පිහිටි චර්නොබිල් න්‍යෂ්ටික විදුලි බලාගාරයේ Reactor No. 4 තුළ සිදුවූයේ ලෝක ඉතිහාසයේ කිසිදා අමතක නොවන ව්‍යසනයකි. එය හුදෙක් විදුලි බලාගාරයක පිපිරීමක් නොවීය. එය මිනිසා විසින් නිර්මාණය කළ බලවත්ම තාක්ෂණික බලයන්ගෙන් එකක් පාලනය කිරීමේදී සිදුවූ බරපතළ අසාර්ථකත්වයකි. ඒ රාත්‍රියේ සිදුවූ දේ නිසා එක් නගරයක් හිස් විය, විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් මිනිස් වාසයට සීමා විය, යුරෝපය පුරා විකිරණශීලී දූෂණය පැතිර යන්නට විය, සහ පරම්පරා ගණනාවක් පුරා මිනිසුන්ට එහි බලපෑම් ගැන සිතීමට සිදුවිය.
එක් පරීක්ෂණයක්… සහ සියල්ල වෙනස් වූ මොහොතක්!
එදින Reactor 4 හි සිදුකරමින් තිබුණේ හදිසි විදුලි බලය අහිමි වූ අවස්ථාවක ප්‍රතික්‍රියාකාරකයේ සිසිලන පද්ධති ක්‍රියාත්මකව තබා ගැනීමට ටර්බයිනයේ ඉතිරිවන ශක්තිය ප්‍රමාණවත්දැයි පරීක්ෂා කිරීමකි. නමුත් පරීක්ෂණය අතරතුර ප්‍රතික්‍රියාකාරකයේ බල මට්ටම අනපේක්ෂිත ලෙස පහළ ගියේය. එය නැවත පාලනය කිරීමට ක්‍රියාකරුවන් ගත් ක්‍රියාමාර්ග, RBMK ප්‍රතික්‍රියාකාරක සැලසුමේ තිබූ බරපතළ ආරක්ෂක දුර්වලතා සමඟ එකතු වූ විට තත්වය වේගයෙන් පාලනයෙන් මිදුණි. ප්‍රතික්‍රියාකාරකයේ බලය හදිසියේ ඉහළ ගොස්, වාෂ්ප පීඩනය දැවැන්ත ලෙස වැඩිවී, පිපිරීම් සිදුවිය. Reactor 4 හි කොටස් විනාශ වී, ගොඩනැගිල්ලේ වහලය කඩා වැටුණි. න්‍යෂ්ටික ද්‍රව්‍ය සහ විකිරණශීලී අංශු විශාල ප්‍රමාණයක් වායුගෝලයට මුදා හැරිණි.
ඒ මොහොතේ ගිනි නිවන භටයන්ට තමන් මුහුණ දෙන්නේ ඉතිහාසයේ දරුණුතම න්‍යෂ්ටික අනතුරකට බව සම්පූර්ණයෙන් අවබෝධ වී තිබුණේ නැත. ඔවුන්ට පෙනුණේ දැවෙන ගොඩනැගිලි සහ ගිනිදැල් පමණි. නමුත් ඔවුන්ට නොපෙනුණු සතුරෙක් එහි සිටියේය. ඒ විකිරණයයි. එයට වර්ණයක් නැත. ගන්ධයක් නැත. ශබ්දයක් නැත. නමුත් ඉතා ඉහළ මාත්‍රාවලදී එය මිනිස් සිරුරේ සෛල විනාශ කළ හැකිය. පළමු ප්‍රතිචාරකයන් සහ බලාගාර සේවකයන් අතරින් බොහෝ දෙනෙක් අධික විකිරණයට නිරාවරණය වූහ. සමහරු දින කිහිපයක් හෝ සති කිහිපයක් ඇතුළතම මිය ගිය අතර, තවත් බොහෝ දෙනෙකුගේ ජීවිත පසුව දිගුකාලීන සෞඛ්‍ය ගැටලු නිසා වෙනස් විය.
විකිරණයට දේශසීමා නැත!
චර්නොබිල් අනතුරෙන් පසු ලෝකය ඉක්මනින්ම තේරුම් ගත්තේ න්‍යෂ්ටික විකිරණයට දේශසීමා නොමැති බවයි. අනතුරෙන් නිකුත් වූ විකිරණශීලී දූෂක වායුගෝලයට එක්වී සුළං සමඟ යුරෝපයේ විවිධ ප්‍රදේශවලට පැතිර ගියේය. ස්වීඩනයේ විකිරණ මට්ටම් අසාමාන්‍ය ලෙස ඉහළ යාමත් සමඟ අනතුර පිළිබඳ ලෝක අවධානය යොමු විය. සෝවියට් බලධාරීන් මුලදී තොරතුරු ප්‍රසිද්ධ කිරීම සම්බන්ධයෙන් දැඩි රහස්‍යභාවයක් අනුගමනය කළ අතර, එම නිසා ලෝකයට සම්පූර්ණ තත්වය දැනගැනීමට කාලයක් ගත විය. චර්නොබිල් ඒ අනුව න්‍යෂ්ටික ආරක්ෂාව පිළිබඳ පමණක් නොව, අර්බුද අවස්ථාවක නිවැරදි තොරතුරු ඉක්මනින් ජනතාවට ලබාදීමේ වැදගත්කම පිළිබඳද දැවැන්ත පාඩමක් බවට පත්විය.
චර්නොබිල් බලාගාරයට ආසන්නයේ තිබූ ප්‍රිප්යාට් නගරය මෙම ව්‍යසනයේ වඩාත්ම සංවේදී සංකේතයක් බවට පත්විය. එවකට එය නවීන සෝවියට් නගරයක් වූ අතර දහස් ගණනක් පවුල් එහි ජීවත් වූහ. පාසල්, රෝහල්, වෙළඳසැල්, ක්‍රීඩාංගණ සහ ළමා උද්‍යානවලින් පිරුණු නගරය අනතුරෙන් පැය 36කට පමණ පසු ඉවත් කිරීමට පටන් ගත්තේය. මිනිසුන්ට මුලදී හැඟුණේ ඔවුන් නිවාසවලින් පිටවන්නේ දින කිහිපයකට පමණක් බවයි. ඒ නිසා බොහෝ දෙනා තම ඇඳුම්, ඡායාරූප, සෙල්ලම් බඩු සහ සුරතල් සතුන් පවා අතහැර ගියහ. නමුත් ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙකුට නැවත තම නිවෙස්වලට යාමට කිසිදා අවස්ථාවක් ලැබුණේ නැත. අද හිස් මහල් නිවාස, නිහඬ පාසල් සහ කාලය නතර වූවාක් මෙන් පෙනෙන ගොඩනැගිලි ප්‍රිප්යාට් නගරයේ අතීතය මතක් කරයි.
අනතුරෙන් පසු විශාල භූමි ප්‍රදේශයක් exclusion zone එකක් බවට පත් කරන ලදී. මුලින් කිලෝමීටර් 10ක පමණ කලාපයක් ස්ථාපිත කළ අතර පසුව එය කිලෝමීටර් 30ක් පමණ දක්වා පුළුල් කරන ලදී. දස දහස් ගණනක් මිනිසුන් තම නිවෙස්වලින් ඉවත් කරන ලද අතර, බලාගාරයේ ගින්න මැඩපැවැත්වීමටත්, විකිරණශීලී ද්‍රව්‍ය පාලනය කිරීමටත්, ප්‍රදේශය පිරිසිදු කිරීමටත් පසුව විශාල මානව බලකායක් යොදවනු ලැබීය. මෙම සේවකයන් “liquidators” ලෙස ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුන්ගෙන් සමහරුන් තමන් මුහුණ දෙන විකිරණ අවදානමේ සම්පූර්ණ ප්‍රමාණය නොදැනම කටයුතු කළහ. ඔවුන්ගේ කැපවීම නිසා අනතුර තවදුරටත් පැතිරීම සීමා කිරීමට හැකි විය.
වසර 40කට පසුවත් කතාව අවසන් නැහැ!
චර්නොබිල්හි සෞඛ්‍ය බලපෑම් පිළිබඳ කතාව තවත් සංකීර්ණය. අනතුරට සෘජුවම සම්බන්ධ වූ මරණ සහ අධික විකිරණයට නිරාවරණය වූ පුද්ගලයන්ගේ acute radiation syndrome වැනි තත්ත්ව එක් කොටසකි. අනෙක් කොටස වසර ගණනාවක් පුරා දිග හැරුණු දිගුකාලීන සෞඛ්‍ය බලපෑම්ය. විශේෂයෙන් ළමුන් හා යෞවනයන් අතර තයිරොයිඩ් පිළිකා වැඩිවීම චර්නොබිල් සමඟ සම්බන්ධ ප්‍රධාන සෞඛ්‍ය ප්‍රතිවිපාකයක් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත. එහෙත් චර්නොබිල් නිසා ඇති වූ සමස්ත මරණ සංඛ්‍යාව පිළිබඳ නිශ්චිත එකම අංකයක් ලබාදීම අපහසුය. සෘජු මරණ හා අනාගතයේ ඇති විය හැකි පිළිකා වැනි සංඛ්‍යානමය සෞඛ්‍ය බලපෑම් වෙන වෙනම සලකා බැලිය යුතු බැවිනි.
අද චර්නොබිල් ප්‍රදේශය දෙස බලන විට අපූරු විරුද්ධාභාසයක් දක්නට ලැබේ. මිනිසුන් ඉවත් වූ පසු, ස්වභාවධර්මයට විශාල අවකාශයක් ලැබුණි. වනාන්තර නැවත වර්ධනය වී ඇති අතර, වෘකයන්, මුවන්, වල් ඌරන් සහ විවිධ පක්ෂීන් වැනි සතුන් එම ප්‍රදේශවල දැකගත හැකිය. මෙය විකිරණය සතුන්ට කිසිදු බලපෑමක් නොකරන බව අදහස් නොකරයි. විකිරණශීලී දූෂණය තවමත් ඇතැම් ප්‍රදේශවල පවතින අතර විවිධ ජීවීන්ට එහි බලපෑම් පිළිබඳ පර්යේෂණ සිදුවෙමින් පවතී. එහෙත් මිනිසා ඉවත් වූ විට ස්වභාවධර්මයට නැවත ඉඩ ලැබුණු ආකාරය චර්නොබිල්හි විශේෂම පරිසර කතාවක් බවට පත්ව ඇත.
තාක්ෂණයට බලය තිබේ. නමුත් එම බලය මිනිසා භාවිතා කරන ආකාරය තීරණය කරන්නේ අනාගතයයි!
විනාශ වූ Reactor 4 වසා දැමීම සඳහා අනතුරෙන් පසු දැවැන්ත කොන්ක්‍රීට් ආවරණයක් ඉදිකරන ලදී. එය “Sarcophagus” ලෙස හැඳින්විණි. කාලයත් සමඟ එම ව්‍යුහයම ආරක්ෂිත නොවන තත්ත්වයකට පත්විය හැකි බැවින්, පසුව ඊට වඩා විශාල ආරක්ෂිත ව්‍යුහයක් වන New Safe Confinement ඉදිකරන ලදී. එහි අරමුණ වූයේ විනාශ වූ reactor එක ආවරණය කර විකිරණශීලී ද්‍රව්‍ය පරිසරයට පැතිරීමේ අවදානම අඩු කිරීම සහ ඉදිරියේදී reactor එකේ ඉතිරි කොටස් හා අපද්‍රව්‍ය ආරක්ෂිතව කළමනාකරණය කිරීමට අවස්ථාව සැලසීමයි. මේ නිසා චර්නොබිල් යනු 1986දී අවසන් වූ ව්‍යසනයක් නොව, තවමත් කළමනාකරණය කරමින් පවතින දිගුකාලීන ව්‍යාපෘතියකි.
අනාගතයේ චර්නොබිල් අපට ඉතිරි කරන ප්‍රශ්නද සුළු නොවේ. Cesium-137 සහ strontium-90 වැනි radionuclides දශක ගණනක් පරිසරයේ පැවතිය හැකි අතර, ඇතැම් plutonium isotopes ඊටත් වඩා දිගු කාලයක් පවතිනු ඇත. එබැවින් පස, වනාන්තර, ජලය සහ ආහාර දාමයේ විකිරණශීලී ද්‍රව්‍ය හැසිරීම අඛණ්ඩව නිරීක්ෂණය කිරීම අවශ්‍ය වේ. ඒ සමඟම radioactive waste කළමනාකරණය, reactor dismantling සහ දිගුකාලීන ජන සෞඛ්‍ය පර්යේෂණ අනාගත පරම්පරාවන්ටද පැවරෙන වගකීම් වේ.
චර්නොබිල් අපට තවත් වැදගත් දෙයක් පෙන්වා දෙයි. මහා තාක්ෂණයක් තිබීම පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවේ. එය භාවිතා කරන මිනිසුන්ගේ පුහුණුව, ආරක්ෂක සංස්කෘතිය, විනිවිදභාවය, නිවැරදි තීරණ ගැනීම සහ වැරදි සිදුවූ විට ඒවා පිළිගෙන ඉක්මනින් ක්‍රියා කිරීමද ඒ තරම්ම වැදගත්ය. චර්නොබිල් අනතුරෙන් පසු ලෝකයේ න්‍යෂ්ටික ආරක්ෂක ප්‍රමිතීන් සහ හදිසි ප්‍රතිචාර ක්‍රම විශාල ලෙස වෙනස් වීමට එම පාඩම් බලපාන ලදී.
අද ප්‍රිප්යාට්හි හිස් ගොඩනැගිලි අතර ගස් වැඩෙයි. පැරණි පාසල්වල කළු පුවරු නිහඬය. කාලය නතර වූවාක් මෙන් පෙනෙන ළමා උද්‍යාන අතීතයේ ජීවිතයක් ගැන කතා කරයි. එහෙත් එම නිහඬතාවය තුළින් තවමත් ඇසෙන්නේ එකම අනතුරු ඇඟවීමකි. චර්නොබිල් යනු මිනිසා තාක්ෂණය ජයගත් කතාවක් නොව, තාක්ෂණය සමඟ ජීවත් වීමට වගකීමෙන් ඉගෙනගත යුතු බව කියා දෙන කතාවකි.
1986 අප්‍රේල් 26 වැනිදා සිදුවූ පිපිරීම තත්පර කිහිපයකින් සිදුවුණත්, එහි සෙවනැල්ල දශක ගණනාවක් පුරා දිග හැරුණි. මිනිසුන් මිය ගියහ. පවුල් විසිර ගියහ. නගර හිස් විය. භූමිය වෙනස් විය. පරම්පරා ගණනාවකට මතකයක් ඉතිරි විය. එහෙත් චර්නොබිල්ගේ සැබෑ උරුමය එහි විනාශය පමණක් නොවේ. එය අනාගතයට ලියූ දැවැන්ත අනතුරු ඇඟවීමකි.
