හොර්මුස් යළිත් වැසෙයිද?

රෂිකා හෙන්නායක ජුනි 20, ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):

ලෝක ආර්ථිකයේ හෘදය ස්පන්දනය බඳු හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීමේ තර්ජනයත් සමඟ ගෝලීය අවධානය යළිත් වරක් මැදපෙරදිග දෙසට යොමුව තිබේ. ඊශ්‍රායලය සහ ඉරානය අතර පවතින දැඩි යුදමය වාතාවරණය හමුවේ, ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාව වර්තමානයේ පසුවන්නේ ‘බලාපොරොත්තු සහ බිය’ අතර දෝලනය වන තීරණාත්මක තත්ත්වයකය. එක් පසෙකින් රහසිගත සාම සාකච්ඡා පිළිබඳ බලාපොරොත්තු දල්වන අතර, අනෙක් පසින් කලාපීය යුද්ධයක් ගෝලීය ආර්ථික ව්‍යසනයක් දක්වා වර්ධනය වීමේ දැඩි අවදානමක් මතු වී ඇත.

හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය: තර්ජනයක්ද? ක්‍රියාවක්ද?

ඉරාන මධ්‍යම හමුදා මූලස්ථානය (Khatam-al Anbiya) විසින් හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය නෞකා ගමනාගමනය සඳහා වසා දමන බව ප්‍රකාශ කර තිබේ. මෙය වාචික තර්ජනයකට එහා ගිය, රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික වාසි ලබාගැනීම සඳහා භාවිත කරන ප්‍රබල උපායමාර්ගික ‘ලීවරයක්’ (Leverage) ලෙස සැලකිය හැකිය. ඉරානය මෙය හඳුන්වන්නේ ඇමරිකාව සමඟ ඇති කරගත් එකඟතා ඊශ්‍රායලය විසින් උල්ලංඝනය කිරීමට එරෙහිව ගත් “පළමු පියවර” ලෙසයි. කෙසේ වෙතත්, ඇමරිකානු උප ජනාධිපති ජේ.ඩී. වෑන්ස් පවසන්නේ හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දමා ඇති බවට මෙතෙක් භෞතික සාධක දක්නට නොලැබෙන බවයි. මෙම තත්ත්වය මගින් පෙනී යන්නේ මෙය සැබෑ අවහිර කිරීමකට වඩා, සාකච්ඡා මේසයේදී බලපෑම් කිරීමට ඉරානය භාවිත කරන තුරුම්පුවක් බවයි.

“එදිරිවාදියා පොරොන්දු කඩ කිරීමට එරෙහිව ගත් පළමු පියවර මෙය වන අතර, ආක්‍රමණය දිගින් දිගටම සිදුවන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ වගකීම් ඉටු කිරීමට බල කිරීම සඳහා තවදුරටත් පියවර ගනු ඇත.” – ඉරාන හමුදා මූලස්ථානය.

පාකිස්ථානයේ අනපේක්ෂිත මැදිහත් වීම

මෙම සංකීර්ණ අර්බුදය මැද පාකිස්ථානය සුවිශේෂී රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික භූමිකාවක් ඉටු කරමින් සිටී. නිල රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික කණ්ඩායම් අතර සාකච්ඡා අඩපණ වන සෑම අවස්ථාවකම පාකිස්ථානය මැදිහත් වීමේ රටාවක් අපට දැකිය හැකිය. පාකිස්ථාන අභ්‍යන්තර කටයුතු අමාත්‍ය මොහ්සින් නක්වි (Mohsin Naqvi) ටෙහෙරානයට පැමිණීම මෙහිදී තීරණාත්මක වන්නේ ඒ නිසාය. ඔහු අගමැති ෂෙබාස් ෂරීෆ්ගේ සහ පාකිස්ථානයේ ප්‍රබලම පුද්ගලයා වන ෆීල්ඩ් මාර්ෂල් අසීම් මුනීර්ගේ පූර්ණ අනුමැතිය සහිතව පැමිණි ‘බරපතල ගනුදෙනුකරුවෙකු’ (Heavyweight) ලෙස සැලකේ. නිල දූත මණ්ඩල අතර මතභේද පවතින විට, පාකිස්ථානය හරහා ටෙහෙරානයෙන් සෘජු අනුමැතිය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කිරීම මෙහි ඇති සුවිශේෂීත්වයයි.

ලෙබනනය: සාම ගිවිසුමේ තීරණාත්මක මංසන්ධිය

ඉරානය සහ ඇමරිකාව අතර ඇති කරගත් අවබෝධතා ගිවිසුම (MoU) ඉදිරියට ගෙනයාම සඳහා ලෙබනනයේ පවතින ගැටුම් නතර වීම අත්‍යවශ්‍ය කොන්දේසියක් වී ඇත. ඉරානය ලෙබනනය සලකන්නේ සිය ජාතික ආරක්ෂාවේ අනිවාර්ය සහ ඒකාබද්ධ කොටසක් ලෙසයි. එම ගිවිසුමේ පළමු වගන්තියට අනුව දෙපාර්ශවයම අනෙකාගේ ස්වෛරීභාවය ගරු කළ යුතු අතර, ලෙබනනයට ඊශ්‍රායලය එල්ල කරන ප්‍රහාර ඉරානය දකින්නේ එම පොරොන්දුව කඩ කිරීමක් ලෙසයි. එබැවින් ලෙබනනයේ සාමය ස්ථාපිත නොවී මෙම මහා පරිමාණ සාම ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක වීමේ හැකියාවක් නොමැති තරම්ය.

ඊශ්‍රායලයේ උපායමාර්ගික ප්‍රහාර: සාකච්ඡා සඳහා ඉඩම් අල්ලා ගැනීම

ඊශ්‍රායලය දකුණු ලෙබනනයේ ලිටානි ගඟෙන් එපිට ප්‍රදේශ දක්වා සිය හමුදා මෙහෙයුම් ව්‍යාප්ත කිරීමට උත්සාහ කරමින් සිටී. මෙය ආරක්ෂක කලාපයක් නිර්මාණය කිරීමක් පමණක් නොව, ඉදිරි සාම සාකච්ඡාවලදී වැඩි වාසියක් ලබා ගැනීම සඳහා (Bargaining Chip) කරන උපායමාර්ගික පියවරකි. ඔවුන් උත්සාහ කරන්නේ වැදගත් උපායමාර්ගික ‘කඳුමුදුන්’ අත්පත් කරගෙන, පසුව ට්‍රම්ප් පරිපාලනය සමඟ කරන සාකච්ඡාවලදී එම භූමිය හුවමාරු කරමින් තමන්ට අවශ්‍ය ආරක්ෂක සහතික ලබා ගැනීමටයි. අද අලුයම සිට ඊශ්‍රායල ප්‍රහාරවලින් පුද්ගලයින් 32 දෙනෙකු මියගොස් ඇති අතර, මෙම මරණ සංඛ්‍යාව ඉරානය සහ ඇමරිකාව අතර වන සාකච්ඡා තවදුරටත් අඩපණ කිරීමට හේතු වී තිබේ.

ස්විට්සර්ලන්තයේ රහසිගත රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවය

ප්‍රසිද්ධියේ යුද ප්‍රකාශ සහ තර්ජන නිකුත් වුවද, ස්විට්සර්ලන්තයේ බර්ගන්ස්ටොක් (Burgenstock) හි තිරය පිටුපස රහසිගත රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මෙහෙයුමක් ක්‍රියාත්මක වේ. ජැරඩ් කුෂ්නර් සහ ස්ටීව් විට්කොෆ් වැනි ට්‍රම්ප්ගේ සමීපතමයින් මෙහි රැඳී සිටීම එම සාකච්ඡාවල බැරෑරුම්කම පෙන්නුම් කරයි. කෙසේ වෙතත්, ඉරානය මේ මොහොතේ ‘නැවතී බලා සිටීමේ උපක්‍රමයක්’ (Waiting Game) අනුගමනය කරමින් ස්විට්සර්ලන්තයට සිය දූත මණ්ඩලය එවීම ප්‍රමාද කරමින් සිටී. මෙය ඇමරිකාව මත පීඩනය වැඩි කර තමන්ට අවශ්‍ය කොන්දේසි ලබා ගැනීමට ඉරානය කරන උපායමාර්ගික පසුබැසීමකි.

ස්විට්සර්ලන්ත විදේශ අමාත්‍යාංශය සඳහන් කරන්නේ, දෙපාර්ශවය අතර පවතින අවබෝධතා ගිවිසුම ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා අවශ්‍ය “රහසිගත සහ විශ්වාසදායක වටපිටාව” තමන් අඛණ්ඩව ලබා දෙන බවයි.

වර්තමාන තත්ත්වයට අනුව, කලාපීය යුද්ධයක් වැළැක්වීම සඳහා ලෝක බලවතුන් උත්සාහ කළද භූමියේ පවතින යථාර්ථය බෙහෙවින් සංකීර්ණ ය. රුසියානු නිලධාරී මෙද්වදෙව් පවසා ඇති පරිදි, “යුද්ධයෙන් යැපෙන රජයන් පවතින තාක් කල් සාමය බලාපොරොත්තු විය හැකිද?” යන ප්‍රශ්නය අදටත් අතිශය වලංගුය. හොර්මුස් සමුද්‍ර සන්ධිය වසා දැමීම හුදෙක් තර්ජනයක් වුවද, එය සැබෑවක් වුවහොත් ශ්‍රී ලංකාව වැනි අප රටවල ඉන්ධන මිල සහ ජීවන වියදම තීරණාත්මක ලෙස ඉහළ යනු ඇත. එබැවින් මැදපෙරදිග සාමය යනු රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික ජයග්‍රහණයක් පමණක් නොව, ගෝලීය ආර්ථිකයේ පැවැත්ම පිළිබඳ තීරණාත්මක සාධකයයි.