රෂිකා හෙන්නායක ජුනි 04 ,ලෝකය (අවුට්බවුන්ඩ් ටුඩේ):
නැගෙනහිර අප්රිකානු කලාපය මේ වන විට ඉතා භයානක මෙන්ම වේගයෙන් ව්යාප්ත වන එබෝලා වසංගතයකට මුහුණ දී සිටී.
2026 මැයි 15 වන දින කොංගෝ ප්රජාතන්ත්රවාදී ජනරජයේ (DRC) නැගෙනහිර ප්රදේශයෙන් ඇරඹි මෙම “රක්තපාත උණ” (Viral haemorrhagic fever) තත්ත්වය, මේ වන විට අසල්වැසි උගන්ඩාව දක්වා ද ව්යාප්ත වී හමාරය.
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානය (WHO) විසින් මෙය ගෝලීය සෞඛ්ය හදිසි තත්ත්වයක් ලෙස ප්රකාශයට පත් කර ඇති අතර, ප්රතිචාර දැක්වීමේ වේගයට වඩා වෛරසය ව්යාප්ත වන වේගය වැඩි බව විද්වතුන් අනතුරු අඟවයි.
මෙම තත්ත්වය වඩාත් බරපතළ වන්නේ දැනට ලොව පවතින කිසිදු එබෝලා එන්නතක් මෙම විශේෂිත වෛරස ප්රභේදයට එරෙහිව ක්රියා නොකිරීම හේතුවෙනි. වසර ගණනාවක් පුරා එබෝලා මර්දනයට විද්යාව ලබාගත් ජයග්රහණ අභියෝගයට ලක් කරමින්, අප්රිකානු මහාද්වීපය තුළ නව සෞඛ්ය අර්බුදයක් නිර්මාණය වී තිබේ. මෙය සෞඛ්ය ගැටලුවක් පමණක් නොව, ගෝලීය ප්රමුඛතාවන් සහ මානුෂීය අවශ්යතා අතර පවතින පරතරය මැනවින් පෙන්නුම් කරන අවස්ථාවකි.
යුද ගැටුම්වලින් පීඩිත කලාපයක මෙවැනි වසංගතයක් ව්යාප්ත වීම මගින් පෙනී යන්නේ, විද්යාත්මක විසඳුම් සෙවීමටත් වඩා වේගයෙන් දේශපාලනික සහ සමාජයීය බාධක ජය ගැනීමට සිදුව ඇති බවයි. පවතින එන්නත් මෙම ප්රභේදය සඳහා භාවිත කළ නොහැකි වීම හේතුවෙන් ඇති වී තිබෙන අවිනිශ්චිතතාවය, කලාපීය භීතිය තවදුරටත් තීව්ර කර තිබේ.
බොහෝ දෙනා “එබෝලා” යනු තනි රෝගයක් ලෙස සිතුවද, විද්යාත්මකව එහි විවිධ ප්රභේද පවතී. මීට පෙර ලෝකය කැළඹූ බටහිර අප්රිකානු වසංගතයට හේතු වූයේ සයර් (Zaire) වෛරස ප්රභේදයයි. ඒ සඳහා ‘Ervebo’ වැනි සාර්ථක එන්නත් දැනටමත් භාවිතයේ පවතී. නමුත් දැනට ව්යාප්ත වන්නේ බන්ඩිබුජියෝ (Bundibugyo) නම් දුර්ලභ වෛරස ප්රභේදයකි.
- මරණ අනුපාතය: මෙහි මරණ අනුපාතය 30% සිට 50% දක්වා ඉහළ මට්ටමක පවතී.
- එන්නත් නොගැලපීම: සයර් ප්රභේදය සඳහා නිපදවූ එන්නත්, විධිමත් පරීක්ෂණ සහ අනුමැතියකින් තොරව මෙම බන්ඩිබුජියෝ ප්රභේදය සඳහා භාවිත කළ නොහැක.
- පාලන පියවර: දැනට මෙම ප්රභේදය සඳහා භාවිත කළ හැකි එකම පර්යේෂණාත්මක ප්රතිකාරය වන්නේ MBP134 නම් ප්රතිදේහ ප්රතිකාරයයි (antibody treatment).
විද්යා විශ්ලේෂකයෙකු ලෙස මා දකින්නේ, “එබෝලා” යනු එකම රෝගයක් යැයි මහජනතාව තුළ පවතින වැරදි මතය වර්තමාන අවදානම තවදුරටත් ඉහළ නංවන බවයි. මෙම වැරදි වැටහීම නිසා, පවතින එන්නත් කෙරෙහි පමණක් විශ්වාසය තබා නව ප්රභේදවලට ඇති සූදානම අඩුවීම මාරාන්තික ප්රතිඵල ගෙන දිය හැකිය.
බන්ඩිබුජියෝ ප්රභේදය සඳහා මෙතෙක් එන්නතක් නිපදවා නොමැති වීමට ප්රධානතම හේතුව එය මීට පෙර වාර්තා වී ඇත්තේ ඉතා කලාතුරකින් වීමයි. ඖෂධ නිෂ්පාදන ක්ෂේත්රයේ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන කටයුතු (R&D) බොහෝ විට මෙහෙයවනු ලබන්නේ රෝගයේ මාරාන්තික බවට වඩා එය වාර්තා වන වාර ගණන සහ ඉන් ලැබිය හැකි ලාභය මතය.
මෙම තත්ත්වය පිළිබඳව දේශසීමා රහිත වෛද්යවරුන්ගේ සංවිධානයේ (MSF) එබෝලා වැඩසටහන් නියෝජ්ය කළමනාකාරිනී ට්රිෂ් නිව්පෝට් (Trish Newport) පවසන්නේ මෙවැන්නකි:
“බන්ඩිබුජියෝ වෛරසය ඉතිහාසයේ වාර්තා වූ තුන්වන අවස්ථාව මෙයයි. එබැවින් එය ඖෂධ සමාගම්වල පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන අංශවල අවධානය දිනාගන්නා කරුණක් නොවේ. ඔවුන් මෙය ප්රමුඛතාවයක් ලෙස සලකන්නේ නැත.”
මෙය වෛද්ය පර්යේෂණ ලෝකය මුහුණ දෙන බරපතළ සදාචාරාත්මක අර්බුදයකි. විද්යාත්මක ප්රගතිය මානුෂීය අවශ්යතාවලට වඩා ලාභය මත තීරණය වන විට, මෙවැනි දුර්ලභ නමුත් මාරාන්තික රෝග අමතක කර දැමීමේ විපාකය අද මුළු කලාපයක්ම අත්විඳිමින් සිටී.
කොවිඩ් තාක්ෂණය එබෝලා සටනට පණ දෙයි
වර්තමාන අර්බුදය හමුවේ එන්නත් තුනක් කඩිනම් පරීක්ෂණ (Fast-track) සඳහා යොමු කර ඇත. මෙහි ඇති සුවිශේෂීත්වය වන්නේ කොවිඩ්-19 වසංගතය අතරතුර අප ලබාගත් විද්යාත්මක දැනුම සහ නවීන තාක්ෂණයන් මේ සඳහා යොදා ගැනීමයි:
- IAVI (ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 3.2): හානිකර නොවන සත්ව වෛරසයක් ආධාරයෙන් සිරුරට ජානමය උපදෙස් (genetic instructions) ලබාදීමේ ක්රමයකි.
- Moderna (ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 50): කොවිඩ් එන්නත සඳහා භාවිත කළ නම්යශීලී mRNA තාක්ෂණය මෙහිදී යොදා ගනී.
- University of Oxford (ඇමරිකානු ඩොලර් මිලියන 8.6): ඔක්ස්ෆර්ඩ්/ඇස්ට්රාසෙනිකා එන්නත සඳහා යොදාගත්, චිම්පන්සින්ට වැළඳෙන සෙම්ප්රතිශ්යාව ඇති කරන නවීකරණය කරන ලද වෛරසයක් (Modified Chimpanzee Cold Virus) වාහකයක් ලෙස භාවිත කිරීමේ ක්රමයයි.
මෙම එන්නත් නිෂ්පාදනය කිරීම සඳහා ඉන්දියාවේ සේරම් ආයතනය (Serum Institute of India) දායක වීමට නියමිතය. කොවිඩ් වසංගතය තුළ සිදු කළ වේගවත් විද්යාත්මක ආයෝජනයන් දැන් අප්රිකාවේ ජීවිත බේරා ගැනීමට යොදා ගැනීම යම් බලාපොරොත්තුවක් ඇති කරයි.
වසංගත පාලනයට ඇති බාධක වෛරසයට පමණක් සීමා නොවේ. කොංගෝවේ ඉටූරි (Ituri) පළාතේ පවතින සන්නද්ධ ගැටුම් හේතුවෙන් සෞඛ්ය සේවාවලට එම ප්රදේශවලට ළඟා වීම දැඩි ලෙස දුෂ්කර වී ඇත.
එපමණක් නොව, අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප්ගේ පාලන සමය තුළ සිදු වූ විදේශ ආධාර කප්පාදුව මෙයට සෘජුවම බලපා ඇත. මෙම අරමුදල් කප්පාදුව හේතුවෙන් බොහෝ සහන සංවිධානවලට මෙම කලාපයෙන් ඉවත් වීමට සිදු විය. මෙහි ප්රතිඵලය වූයේ රෝග නිරීක්ෂණ පද්ධතියේ ඇති වූ හිඩැස (Vacuum) වෛරසය විසින් ඉතා වේගයෙන් ආක්රමණය කිරීමයි. ගෝලීය දේශපාලනය සහ භූ-දේශපාලනික නොසලකා හැරීම, වෛරසයකට වඩා භයානක ලෙස මහජන සෞඛ්යය අනතුරේ හෙළන බව මෙයින් පැහැදිලි වේ.
ඵලදායී එන්නතක් නිපදවූ පමණින්ම ප්රශ්නය විසඳෙන්නේ නැත. කොංගෝවේ රම්පාරා (Rwampara) ප්රදේශයේදී එබෝලා ප්රතිකාර මධ්යස්ථාන ගිනිබත් කිරීමේ පුවතින් පෙනී යන්නේ ජනතාව තුළ පවතින දැඩි අවිශ්වාසයයි.
සමාජ අපකීර්තිය (Stigma) සහ රෝගය පිළිබඳ වැරදි තොරතුරු (Disinformation) හේතුවෙන් සෞඛ්ය සේවකයන් කෙරෙහි මහජන විශ්වාසය බිඳ වැටී ඇත. විද්යාත්මක විසඳුමක් සාර්ථක වීමට නම්, මුලින්ම ප්රජා විශ්වාසය (Community trust) ගොඩනැගිය යුතුය. වැක්සීනයක් ලබාදීමට පෙර ජනතාවගේ හදවත් දිනා ගැනීම, වෛද්ය විද්යාවට වඩා සංකීර්ණ වූ සමාජයීය අභියෝගයකි.
දැනට පවතින තත්ත්වය ඉතා අඳුරුය. කොංගෝවේ තහවුරු වූ ආසාදිතයන් 321ක් සහ උගන්ඩාවේ 15ක් වාර්තා වී ඇත. මරණසංඛ්යාව ද ක්රමයෙන් ඉහළ යමින් පවතී. කෙසේ වෙතත්, කඩිනමින් පරීක්ෂණ මට්ටමට පැමිණ ඇති නව එන්නත් තුන යම් බලාපොරොත්තුවක් ලබා දෙයි.
